Akıl

İnsanın bir hassası olup, nef' ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz eden, anlamayı sağlayan kuvve. Cevher-i nurânî olan akıl latifesi dimağdadır. İnsanın kafasındaki dimağı ise, hadsiz telsiz telgraf ve telefonların santral denilen merkezi misillü, kâinatın bir nevi merkez-i mânevîsidir. Buna, hadsiz fünun ve ulûm-u beşeriye şahittir. Sual ve cevap mahalli olan akıl şuurdan ve histen süzülmüş, şuurun bir hülâsasıdır. Nur-u akıl kalbden gelir. Ziya-yı kalbsiz olmaz nur-u fikir münevver. O nur ile bu ziya mezc olmazsa zulmettir; zulüm ve cehli fışkırır. İnsanın akıl ve fikir meydanı öyle bir vüs'attedir ki, ihatası mümkün değildir. Ve o kadar dardır ki, iğneye mahal olamaz. Evet, bazan zerre içinde dönüyor, katre içerisinde yüzüyor, bir noktada hapsoluyor. Bazan da âlemi bir karpuz gibi eline alır ve kâinatı misafireten getirir, akıl odasında misafir eder. Bazan da o kadar haddini tecavüz eder, yükseğe çıkar ki, Vâcibü'l-Vücudu görmeye çalışır. Bazan da küçülür, zerreye benzer. Bazan da semâvat kadar büyür. Bazan da bir katreye girer. Bazan da fıtrat ve hilkati içine alır. Böyle olmakla beraber akıl herbir şeyi derk edemez. Kuvve-i akliyenin fesat ve zulmeti hükmündeki ifrat ve tefriti cerbeze ve gabâvetir; hadd-i vasat ve medar-ı istikameti ise hikmettir. İnsanı bütün hayvanlardan daha bedbaht eden, vasıta-ı nakl-i hüzün ve elem ve gam olan aklı, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) getirdiği nurla nurlandığı vakit, insan bütün hayvanat, bütün mahlûkat üstüne çıkar. O nurlanmış akıl ile nazenin bir sultan ve fîzar ile nazdar bir halife-i zemin olur. Ayrıca bk. kuvve-i akliye