Arş-ı Âzam

Cenâb-ı Hakk'ın daire-i âzamiyesinin ünvanı olan Arş-ı Âzam, bütün kainatın tedbirinin alındığı, yönetildiği merkezdir. Evet, Arş öyle bir halitadır ki Zâhir, Bâtın, Evvel ve Âhir isimlerinden aldığı hisselerle kevn ve vücudun evvelini, ahirini, zâhirini ve bâtınını ihata eder. Hem, Arş-ı Âzam Cenâb-ı Hakk'ın İsm-i Âzam'ına mazhardır. Nasıl ki bir sultanın unvanlarından olan "kumandan-ı âzam" unvanı, devâir-i askeriyenin serasker dairesi gibi küllî ve geniş daireden tut, tâ onbaşı dairesi gibi cüz'î ve hususî herbir dairede bir zuhuru, bir cilvesi vardır. Mesela bir nefer, o kumandanlık ünvan-ı âzamının nümunesini onbaşı şahsında görür, ona bakar, ondan emir alır. Ve hâkezâ, yüzbaşı, binbaşı, ferik, müşir dairelerinden herbirinde, dairelerin büyük ve küçüklüğü nisbetinde o kumandanlık ünvanını görür. Padişah eğer âciz olmazsa, surî olduğu gibi mânevî cihetinde de iktidarı olsa, o vakit ferik, müşir, mülâzım gibi eşhası tevkil etmez, bizzat her yerde bulunur. Yalnız bazı perdeler altında ve makam sahibi eşhasın arkasında, doğrudan doğruya emri o verir.