Arş

1. Taht, padişahın oturduğu saltanat koltuğu. 2. Haydi, ileri. 3. Cenâb-ı Hakk'ın saltanat-ı rububiyetinde teşkil ettiği devâir-i tedbir ve icad ve o dairelerdeki merkez-i tasarruf. Rabbü'l-Âlemîn, kâinatı hayretfezâ acip bir tertiple tanzim etmiş. En küçük tabakat-ı mahlûkattan olan zerrâttan, tâ semâvâta ve semâvâtın birinci tabakasından, tâ Arş-ı Âzama kadar birbiri üstünde teşkilât var. Herbir daire her bir semâ, bir ayrı âlemin damı ve rububiyet için bir arş ve tasarrufât-ı İlâhiye için bir merkez hükmündedir. O dairelerde ve o tabakatta, çendan, ehadiyet itibarıyla bütün esma bulunabilir, bütün ünvanlarla tecellî eder. Böyle olmakla beraber herbir tabakat-ı mahlûkatta, herbir semâda bir isim, bir ünvan-ı İlâhî hâkimdir; sair ünvanlar da onun zımnındadır. Acz onun içinde olmadığı için, doğrudan doğruya herbir dairede emir ve hüküm, kumandan-ı âzam olan Cenâb-ı Haktan gelir; onun emriyle, iradesiyle, kuvvetiyle olur. Sahib-i Arş-ı Âzamın, küre-i arzdaki mahlûkatın tedbirine medar dört arş-ı İlâhîsi var: Biri, hıfz ve hayat arşıdır ki topraktır. İsm-i Hafîz'in ve Muhyî'nin mazharıdır. İkinci arş, fazl ve rahmet arşıdır ki su unsurudur. Üçüncüsü, ilim ve hikmet arşıdır ki unsur-u nurdur. Dördüncüsü, emir ve irâdenin arşıdır ki unsur-u havadır. Bunun gibi, zerrâttan seyyârâta ve sinekten semâvâta kadar olan bütün tabakat-ı mahlûkat birer daire-i rububiyet ve arş-ı rububiyettir. Hatta kalb dahi Cenâb-ı Hak için bir arştır. Mesela: Basit topraktan, hadsiz hâcât-ı hayvâniye ve insâniyeye medâr olan maâdin ve hadsiz muhtelif nebâtâtın basit bir unsurdan, kemal-i intizam ile, vahdetten hadsiz kesret, basitten nihâyetsiz muhtelif envâ, sade bir sayfada hadsiz muntazam nukùş yarattığı gibi; suyun, hususan hayvânat nutfelerinin su gibi basit bir madde iken hadsiz mûcizât-ı san'atın muhtelif zîhayatlarda o su ile tezâhür ettirir. Bu iki arş besâtetleriyle beraber, Nakkàş-ı Ezelî'nin ve Alîm-i Zülcelal'in kalem-i ilim ve emir ve irâdesine, acâib-i mûcizâtının mazharlarıdırlar.