Belâgat

1. Belâgat sözlükte "sözün fasih ve açık seçik olması" anlamına gelen bir masdardır. 2. Terim anlamı ise mukteza-yı hâle muvafık söz söylemektir ki o sözden hem akıl hem kalb beraberce istifade eder. Diğer bir ifadeyle belâgatta ifadenin zâhir ve vâzıh olması esastır. Yani belâgatli bir sözde, "mütekellim, manayı ifade ettikten sonra delil vasıtasıyla aklı ikna ettiği gibi; temsilin suretleri vasıtasıyla da vicdandaki hisleri uyandırır. Kalpteki meyli veya nefreti harekete geçirerek kalbi kabule hazır hâle getirir. Yani belâgatli söz, akıl ve vicdanın beraberce istifade ettiği sözdür. Akla nüfuz ettiği gibi, vicdana da damla damla akar." Bu tarif, belâgatin tarifinde esas olmakla beraber, bazı kimseler de kendi meşgul oldukları iş ve mesleklere göre farklı ifadelerle tarif ve tavsif etmişlerdir. Mesela: Bir meyhaneci: "Kelâm-ı beliğ, ilim denilen çömleklerde pişirilen ve hikmet denilen büyük küplerde duran ve fehim denilen süzgeçle süzülen âb-ı hayat gibi bir manayı, zürefa denilen sâkiler döndürüp efkâr içer; esrarda temeşşî etmekle hissiyatı ihtizaza getiren kelâmdır." Bir mücevheratçı: "Beliğ kelâm, fikrin delik açtığı şeydir." Bir deveci ise: "Yularından tutup mana ağılında yatırdığın şeydir." Belâgat ilmi, beyan, meânî ve bedi' olmak üzere üçe ayrılır: 1. İlm-i Bedî' / Bedî ilmi: Muktezâ-yı hâle uygun sözlerin, lâfız bakımından kusursuz, mana yönünden makul ve aynı zamanda bir âhenge sahip olmasının usûl ve kàidelerini inceler. 1. İlm-i Beyan / Beyan ilmi: Manayı farklı söz ve usûllerle anlatmayı öğretir. Yani, ifadelerin anlaşılır olma seviyeleri; hakikat, mecaz, teşbih, istiâre, kinaye açılarından dereceleri birbirinden farklıdır. İşte beyan ilmi sözlerin bu yönlerini ele alır ve hangi sözün daha beliğ olduğunu inceler. 3. İlm-i Ma'ânî / Ma'âni ilmi: Muktezâ-yı hâle (muhatabın hâl ve anlayış seviyesine) göre söylenen sözün yapısını inceler. Bilindiği gibi durumun değişmesiyle sözün şekilleri de değişir.