Cebriye

İnsan iradesini reddeden ve insanı rüzgârın önündeki yaprak gibi kadere mahkûm sayan görüş. Cebriye, kader konusundaki itikadî mezheplerden biri olup, insanın hür iradesini reddeder. Mu'tezile mezhebi, "insan kendi fiilinin yaratıcısıdır" diyerek ifrat bir görüşü savunurken, Cebriye mezhebi de "İnsan tamamen kaderin mahkûmudur" diyerek tefrite düşer. Cenâb-ı Hak, "Biz insana yolu gösterdik. İster şükreder, ister inkâr eder"İnsan Sûresi, 76:3 "De ki: Rabbinizden size hak gelmiştir. Artık dileyen iman etsin, dileyen de kâfir olsun"Kehf Sûresi, 18:29 gibi âyetleriyle insanın hür irade sahibi olduğunu bildirmiştir. Cebriyeciler, "Sizi de, amellerinizi de Allah yarattı,"Sâffât Sûresi, 37:96 "Allah dilemeyince siz dileyemezsiniz"Tekvir Sûresi, 81:29 gibi âyetleri yanlış yorumlayarak iddialarına delil gösterirler. Halbuki bu gibi âyetler insan iradesinin yokluğunu değil, yetersizliğini belirtirler. İnsanın bir işi yapmak için iradesini kullanması o şeyin varlığı için kâfi değildir. Trafik kazaları bunun en açık örneğidir. Kaza öncesi, insanlar bir şehre gitmeyi istemişler, iradeleriyle otobüse binmişler, ama o şehre ulaşamamışlardır. Dilediğimiz şehre ulaşmamız ancak Allah'ın dilemesiyle mümkündür. İsteklerimizin gerçekleşmesi için, sadece bizim dilememiz kâfi değildir. Yani Allah küllî iradesiyle birşeyi dilemişse kulun iradesi bunu engelleyemez. Dünyamızın ve bizim başımıza gelen nice olaylar bunu açıkça gösterir. Ancak burada unutulmaması gereken nokta şudur: Hayır ve şer olan, yani insanın cennet yahut Cehenneme girmesine sebep olacak olaylarda Cenâb-ı Hak, seçme hakkını kula bırakmıştır. O, hayrı tercih ederse, Allah hayrı yaratır, şerri dilerse şerri yaratır. Meselâ, yürümeyi yaratan Allah'tır. Yürümek için gereken beyin ve sinir bağlantılarını yaratan ve kuran da Allah'tır. Nitekim sinir sistemine inen bir felç, insanı yürüyemez duruma getirir ve insan istese de adım atamaz. Ancak, yürümesini yarattığı kula, Allah, seçim ve tercih hakkı tanımıştır. Kul dilerse camiye gider, dilerse meyhaneye gider. Bu noktada onu serbest bırakmıştır. Kulun yaptığı tercihe göre onu ya sorumlu tutar veya ödüle lâyık bulur.