Cifir

Temeli ebced hesabına dayanan, harflerden ve ibarelerden gaybî haberler çıkarmada kullanılan hususî bir ilim. Üstad Bediüzzaman'ın dikkat çeken yönlerinden birisi, Kur'ân'ın sırlarını izah eden bazı eserlerinde cifir ilmine de yer vermesidir. Eskide ve günümüzde cifir ilmi hayli tartışılmıştır ve tartışılmaktadır. Bu konuda, şu hususlara dikkat çekmekte fayda görüyoruz: 1. Herşey bizim malûmatımıza münhasır değildir. Bir ilmi bizim bilmeyişimiz, olmadığına delâlet etmez. "Onlar, ilmen ihata etmedikleri ve te'vili daha kendilerine gelmemiş şeyi yalanladılar"Yunus Sûresi, 10:39 âyetini unutmamak gerekiyor. Kur'ân kelimelerinin istikbâldeki bir kısım olaylara işaretini, çok az müfessirin yazmış olması, reddini gerektirmez. 2. Bu ilim, Kur'ân'ın nüzulünden önce de bilinmekteydi. Meselâ, Yahudilerden bir topluluk, Hz. Peygamberden (Elif-Lâm-Mîm) şeklinde huruf-u mukattaayı duyunca, ebced hesabıyla (harflerin rakam değeriyle), O'nun ümmetinin az olacağına istidlâlde bulunur. Hz. Peygamber, diğer huruf-u mukattaalardan okur. Adamlar, her yeni huruf-u mukattaayı duyunca şaşkına dönüp, "Biz senin durumundan birşey anlayamadık" deyip ayrılırlar. 3. Sayıları az da olsa bir kısım âlimler, cifir ilmiyle âyetlerden gaybî istihraçlarda bulunmuşlardır. Molla Cami'nin "Beldetün tayyibetün (temiz bir belde)"Sebe Sûresi, 34:15 ifadesinin ebced değeriyle, İstanbul'un hicri 857'de fethine tarih düşmesi meşhurdur. Meşhur müfessirlerden Alusî'nin tefsirinde kaydettiği şu olay da, konumuz açısından güzel bir örnektir: "İbni Hallikan tarihinde zikrediyor ki, Selahaddin-i Eyyubî, Haleb'i fethettiğinde, Kadı Muhyiddin güzel bir şiirini okudu. Cümleleri arasında: "Şehba kal'ayı Safer ayında fethettin, Receb'de de Kudüs'ü fetihle mübeşşersin" ifadesi vardı. Dediği gibi çıkınca kendisine "Bunu nerden bildin#?#" diye soruldu. "İbni Berrecan'ın Rum Sûresinin baş kısmının tefsirinden aldım" diye cevap verdi. Alusî, sözüne devamla, İbni Kemâl'in Enbiya Sûresi 105. âyetten, Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ı fethetmesini istinbat ettiğini anlatır. Bediüzzaman, cifri kullandığı yerlerde hiç bir zaman "Âyetin açık manası budur" dememiştir. Söylediği şudur: "Âyetin sarih manasının altında müteaddit tabakalar var. Bir tabakası da, işari ve remzi manadır. İşâri mana da bir küllidir; her asırda cüz'iyatları bulunur." Bediüzzaman'ın ilm-i cifir hakkındaki şu ifadeleri de çok önemlidir: "İlm-i cifir, meraklı ve zevkli bir meşgale olduğundan, vazife-i hakikiyeden alıkoyup meşgul ediyor. Hattâ, kaç defadır esrâr-ı Kur'âniyeye karşı o anahtar ile bazı sırlar açılıyordu; kemâl-i iştiyak ve zevk ile müteveccih olduğum vakit kapanıyordu. Bunda iki hikmet buldum: "Birisi: # لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ# ('Gaybı ancak Allah bilir'Neml Sûresi, 27:65) yasağına karşı hilâf-ı edepte bulunmak ihtimâli var. "İkincisi: Hakâik-ı esâsiye-i imâniye ve Kur'âniyenin berâhîn-i kat'iye ile ümmete ders vermek hizmeti ise, ilm-i cifir gibi ulûm-u hafiyenin yüz derece daha fevkinde bir meziyet ve kıymeti vardır. O vazife-i kudsiyede kat'î hüccetler ve muhkem deliller sûiistimâle meydan vermiyorlar. Fakat cifir gibi, muhkem kaidelere merbut olmayan ulûm-u hafiyede sûiistimâl girip şarlatanların istifade etmeleri ihtimâlidir."Lem'alar, 9. Lem'a, 3. Sualiniz, s. 81 Görüldüğü gibi, cifîr ilmi gizli ilimlerdendir. Az kişiye hitab etmektedir. İman ve Kur'ân hakikatleri ise, herkese seslenmektedir. Hem herkesin onlara ihtiyacı vardır. Bu gibi noktalardan dolayı ve "Gaybı ancak Allah bilir" yasağına karşı edebe aykırı harekette bulunmamak için Bediüzzaman, bu ilmin ayrıntılarını eserlerine yansıtmamıştır. Yansıttığı miktar, altı bin küsur sayfalık tefsirinin içinde az bir bölüm teşkil etmektedir. Bundan asıl maksadı, o günün ağır şartları altında hizmet eden talebelerine bir ümit ve şevk kaynağı olmasıdır.