Fiil

1. Kısaca iş, oluş ve hareket bildiren şey diye tarif edebiliriz. Fiili yapana fâil denir. Başlıca üç yerde kullanılır:. 2. İş, amel, eylem: "Komşuya yardım etmek ef'âl-i hayriyedendir (hayırlı işlerdendir).". 3. Potansiyel halde kalmayıp meydana çıkmak: Çekirdekler ekilip ağaç hâlini alınca, "kuvveden fiile çıktı" denir. Yani "çekirdekte potansiyel (kuvve) olarak var olan ağaç ortaya çıktı" manasındadır. 4. Sözde kalmayıp ortaya konan iş: "Söz yetmez, fiil de lâzım.". 5. (Dilbilgisi) İş, oluş, hareket bildiren, zamana ve kişilere göre biçimlenebilen sözcük: Yazıyorum, konuştu, gidecek vs. gibi. İf'âl babı Aslı üç harften oluşan (sülâsi) fiilin başına üstün harekeli bir hemze getirilmek sûretiyle yapılır. Bu kalıbın özellikleri: 1. Eğer fiil geçişsiz ise, bu kalıba sokulmak sûretiyle geçişli (müteaddî) yapılır. Eğer geçişli ise, ikinci dereceden geçişlilik kazandırılır. Meselâ, # جَلَسَ مُحَمَّدٌ# "Muhammed oturdu" cümlesinde # جَلَسَ# fiili if'âl kalıbına konulursa şöyle olur: #اَجْلَسَ مُحَمَّدٌ عَلِيًّا# "Muhammed, Ali'yi oturttu." Yine, # عَلِمَ مُحَمَّدٌ الْخَبَرَ# "Muhammed haberi öğrendi" cümlesinde # عَلِمَ# fiili if'âl kalıbına sokulursa şöyle olur: #اَعْلَمَ مُحَمَّدٌ عَلِيًّا الْخَبَرَ# "Muhammed haberi Ali'ye bildirdi." (İkinci derecede geçişli.) 2. Dühûl için (yani, girişin olduğunu bildirmek için) kullanılır: # اَمْسٰى# "Akşamladı," # اَصْبَحَ# "Sabahladı." 3. Sayrûret için (yani, dönüşümü, bir halden başka bir hale geçişi bildirmek için) kullanılır: # اَفْقَرَ# "Fakir düştü" gibi. 4. Haynûnet için (yani, zamanın geldiğini bildirmek için) kullanılır: # اَحْصَدَ# "Hasat zamanı geldi" gibi. Tef'îl Bâbı Aslı üç harften oluşan (sülâsî) fiilin ikinci harfini şeddeli okumak sûretiyle yapılır: # عَلِمَ# "Bildi," # عَلَّمَ# "Bildirdi/öğretti" gibi. Bu kalıbın özellikleri: 1. Ta'diye (geçişlilik) yapmak için kullanılır: # فَرِحَ# "Sevindi" fiili bu kalıba girerse, # فَرَّحَ# "Sevindirdi" manasını verir. 2. Teksîr (çokluğa delâlet) ve mubalâğa (abartı) ifade etmek için kullanılır: # قَطَعَ# "Koptu" fiili bu kalıba girerse, # قَطَّعَ# "Parçaladı" manasını verir. Tefa'ul Bâbı Aslı üç harften oluşan (sülâsî) fiile iki harf eklemek sûretiyle yapılır. Fiilin başına üstün okunan bir "te" harfi, birinci harfinin sonuna da harekesiz bir "elif" harfi eklenir: # صَلَحَ# "Faydalı oldu/iyi oldu," # تَصَالَحَ# "Sulhlaştı (Karşılıklı olarak barıştı)." Bu kalıbın özellikleri: 1. Müşâreket (ortaklık) bildirir: # تَعَاوَنَ# "Yardımlaştı." 2. Olmayanı var gösterir, aslı olmayan bir iddiayı bildirir: # تَمَارَضَ# "Hasta göründü," # تَجَاهَلَ# "Bilmezden geldi/Tanımazdan geldi." 3. Mutava'at (dönüşlülük) bildirir: # بَعُدَ# "Uzak oldu" fiili bu kalıba girdiğinde, # تَبَاعَدَ# "Uzaklaştı" manasını verir.