İhtiyar

İhtiyar, kendisine göre en uygun olanı seçme, tercih etme sıfatıdır. İhtiyar, küllî ve cüz'î olarak ikiye ayrılır: 1. Küllî ihtiyar Küllî ihtiyar, bir anda pek çok şeyi seçip tercih etme sıfatıdır ki, Cenâb-ı Hakk'a mahsustur. Hiçbir şey O'nun daire-i irade ve meşietinden ve daire-i tasarrufundan hariç değildir. Hadsiz fiiller, hadsiz sadâlar, hadsiz dualar, hadsiz işler, hiçbir cihette O'na ağır gelmez, birbirine mani olmaz, O'nu meşgul etmez, şaşırtmaz. Bir iş bir işe mani olmaz. Büyük ve küçük, çok ve az, cüz'î ve küllî birdir. 2. Cüz-ü ihtiyarî Cüz-ü ihtiyarî, cüz'îyi seçme, yani bir anda tek bir şeyi tercih etme manasında, mahlûkatın bir sıfatıdır. Cüz-ü ihtiyarî, bir emr-i itibarîden ibaret olup icada kabiliyeti yoktur. Zâtında nâkıs, kısa, âciz ve icadsızdır; bir saç gibi zayıf cüz'î bir sermayedir. Gerçi arzu ve emelleri hadsiz olan insanın sermayesi zâtında hem kısa, hem âciz, hem noksandır. Fakat insanı, sair mahlûkata nispeten en geniş bir selahiyet sahibi yapar. Çünkü Cenâb-ı Hak, ruh-u beşerde ektiği istidat ve kabiliyetlerin (terakkîsini temin etmek için bu kuvvetleri başıboş bırakmış) ve bu kabiliyetlerin terbiye ve neticesini cüz-ü ihtiyarînin eline vermiştir. Böylelikle ef'âl-i ihtiyariye âlemini kesbiyle teşkil etmeye insanı mükellef kılmış ve insanı âlem-i ef'âle masdar yapmıştır. "Evet, kudret, insanı çok daireler ile alâkadar bir vaziyette yaratmıştır. En küçük ve en hakir bir dairede, insanın eli yetişebilecek kadar insana bir ihtiyar, bir iktidar vermiştir." Cüz-ü ihtiyarî, aynı zamanda kaderle beraber İslâmiyetin ve imanın nihayet hududunu gösteren, hâlî ve vicdanî bir imanın cüzlerindendir. Yoksa ilmî ve nazarî değillerdir. Yani, mü'min, her şeyi, hattâ fiilini, nefsini Cenâb-ı Hakk'a vere vere, tâ nihayette teklif ve mes'uliyetten kurtulmamak için, cüz-ü ihtiyarî önüne çıkıyor; ona "Mes'ul ve mükellefsin" der. Sonra, ondan sudur eden iyilikler ve kemâlâtla mağrur olmamak için, kader karşısına geliyor; der: "Haddini bil, yapan sen değilsin." Ayette geçtiği gibi fenalıklar insanın nefsinden, iyilikler Allah'tandır. Evet, kader, cüz-ü ihtiyarî, iman ve İslâmiyetin nihayet merâtibinde; kader, nefsi gururdan; ve cüz-ü ihtiyarî, adem-i mes'uliyetten kurtarmak içindir ki mesâil-i imaniyeye girmişler. Yoksa, mütemerrid nüfus-u emmârenin işledikleri seyyiâtının mes'uliyetinden kendilerini kurtarmak için kadere yapışmak; ve onlara in'âm olunan mehâsinle iftihar etmek, gururlanmak, cüz-ü ihtiyarîye istinad etmek; bütün bütün sırr-ı kadere ve hikmet-i cüz-ü ihtiyariyeye zıt bir harekete sebebiyet veren ilmî meseleler değildir. Ayrıca bk. irade