İktiran

1. Yakın varma, yanına gelme, yaklaşma, ulaşma. 2. İki şeyin beraber gelmesi veya bulunmasıdır. İktiran esbab-ı zâhiriyeyi perestiş edenleri aldatmaktadır. Çünkü iki şeyi birbirine illet zannetmişlerdir. Evet, iktiran ayrıdır, illet ayrıdır. Bir şeyin ademi, bir nimetin mâdum olması illettir, tevehhüm eder ki o şeyin vücudu dahi o nimetin vücuduna illettir. Mesela bir bahçeyi sulayan cetvelin deliğini açmayan adam, o bahçenin kurumasına ve o nimetlerin ademine sebep ve illet oluyor. Fakat o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başka, yüzer şerâitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakikî olan kudret ve irade-i Rabbâniye ile vücuda gelir. İşte bu mağlâtanın hatası zâhirdir ve esbabperestler de hatalıdır. Hem mesela, bir nimet sana geliyor. Fakat bir insanın sana karşı ihsan niyeti o nimete mukarin olmuş. Fakat illet olmamış. İllet, rahmet-i İlâhiye'dir. Evet, o adam ihsan etmeyi niyet etmeseydi o nimet sana gelmezdi, nimetin ademine illet olurdu. Fakat mezkûr kaideye binaen, o meyl-i ihsan, o nimete illet olamaz. Ancak yüzer şerâitin bir şartı olabilir. Ayrıca bk. illet