İlim

1. Bilme, bilgi, biliş manalarına gelen ilim, insanın sıfatı hâline gelmiş olan maluma denir. Mesela nasıl ki aynada Güneş yansıdığında iki ayrı varlığı olur: biri, Güneş'in aynada oluşan sureti; diğeri aynayı süsleyip, aynanın sıfatı hükmüne geçmiş olan münbasit aksidir. İnsanın zihni de böyledir. Fikir aynasında malumun iki veçhi vardır: biri, malumun zihindeki varlığıdır. Diğeri, onun husulüyle zihnin sıfatı hâline gelmiş olan varlığıdır. Bu ikincisine ilim denir. İlim temyiz eder, bir şeyi diğer şeyden ayırt eder. Mesela hakkı bâtıldan, iman mesleğini nifak mesleğinden temyiz etmek, ancak ilimle olur. 2. Okuyarak öğrenilen disiplinler—tıp , hendese, sarf ve nahiv gibi. 3. Sıfât-ı Sübûtiyedendir: Allah'ın sübûtî yedi sıfatından bir cihette en birincisi olan ilim, O'nun zâtının hassa-i lâzime-i zaruriyesidir; infikâki muhaldir. Nasıl ki Güneş'in zâtı bulunup ziyası bulunmamak kabil değil; öyle de, binler derece ondan ziyade kabil değildir ki şu muntazam mevcudatı icad eden Zâtın ilmi, ondan infikâk etsin. O'nun ilminin teceddüdü yok, ziyade ve noksan olmaya kabiliyeti yok ve tagayyürü olmadığı için mertebeleri yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın ilmi bütün mevcudata âmm ve şâmildir. Hiçbir şeyle muvazene edilemez, Arş-ı Âzama taallûk ettiği gibi, zerrelere de taallûk eder. Nihayetsizdir, hiç şaşırmaz, ihâtalı, mutlak, ezelden ebede her şeyi kuşatır. İlm-i ezelî, muhit olduğu için (daire-i ihâtasından hariç bir şey yoktur,) müsebbebatla esbabı birlikte abluka eder, içine alır. Yoksa ilm-i ezelî, zannedildiği gibi uzun bir silsilenin başı değildir ki esbabdan tegafül ile, yalnız müsebbebat o mebdee isnad edilsin.