İrade

İrade bir sıfattır. Vazifesi ise tercih etmek, dilemektir. Küllî ve cüz'î olarak ikiye ayrılır: İrade-i külliye: Cenâb-ı Hakk'ın bütün mevcudata âmm ve şâmil olan, hiçbir şeyle muvazene edilemeyen, Arş-ı Âzama taallûk ettiği gibi zerrelere de taallûk eden iradesidir. Öyle ki O'nun "irade sıfatının birtek cilve-i cüz'îsi bilmüşahede milyon yerde, milyonlar işe vasıtasız medar olur." Her şey O'nun irade ve meşietiyle olur. O'nun istediği olur, istemediği olmaz. Her ne isterse yapar. İrade sıfatı, Cenâb-ı Hakk'ın sıfat-ı seb'a denilen zâtî sıfatlarındandır. İrade-i İlâhiye kâinatın ahvâlinden müteessir olmaz. Sıfât-ı İlâhiye'ye mevcudatın tesirleri bulunmaz. İrade-i cüz'iye: İrade-i cüz'iye, cüz'î cüz'î diler, ister. Yani bir anda çok şeyleri dileyemez. Tek tek dileyebilir. Bu itibarla bütün kâinatla alâkadar ve nihayetsiz makàsıd ve metâlibi olan insan, bu makasıd ve metalibinin milyondan birisini bu cüz'î iradesiyle yerine getiremez. İrade-i külliyeye muhtaçtır. İrade-i cüz'iye, çendan zayıftır, bir emr-i itibarîdir. Fakat Cenâb-ı Hak, cüz'î iradeyi, irade-i külliyesinin taallûkuna bir şart-ı âdi yapmıştır. Tıpkı iktidarsız bir çocuğu, babası kendi omuzuna alıp "sen nereye istersen ben seni oraya götüreceğim" demesi gibi, insan da her şeyi Allah'tan ister, Allah yaratır. Ancak o şeyi isteyen insanın kendisi olduğu için, mesuliyet kendisine aittir. Ayrıca bk. ihtiyar