İşarî Mana

Bir sözün doğrudan değil, işaret olarak taşıdığı ince manalar. İşarî mana, bir sözün doğrudan değil, işaret olarak ince anlamlar taşımasıdır. Meselâ, katıldığı toplantıdan erken dönen birine, "Niçin erken döndüğü" sorulduğunda "Hava soğuktu, fazla kalamadım" dese bununla hem maddi havanın soğukluğunu nazara verebilir, hem de toplantıdaki uygunsuz ortama dikkat çekebilir. Fıkıh âlimleri kıyas yoluyla bazı neticelere varırlar. İşari tefsir mensupları da istihraç ettikleri manalarla ibret alırlar. Meselâ, "Ona (Kur'ân'a) ancak tertemiz olanlar dokunabilir"Vâkıa Sûresi, 56:79 âyeti için "Nasıl ki Kur'ân'a ancak temiz beden dokunabilir. Onun gibi, Kur'ân'ın manalarını da ancak muttaki insanların temiz kalbleri zevkedebilir" sonucuna ulaşmak güzel bir işarî manadır. Keza, "İçinde köpek ve cünüp bulunan eve melekler girmez"Ebû Dâvud, Taharet: 89 hadisinden, "Kibir ve hasetle kirlenmiş kalbe de iman hakikatlerinin feyzi girmez" sonucuna varmak isabetli bir yorumdur. Makbul bir işarî tefsir için şu dört esasa dikkat çekilmiştir: a. Kur'ân'ın zâhirine aykırı olmaması. b. Onu destekleyen şer'i bir delil olması. c. Şer'an ve aklen reddedilmemesi. d. Zâhiri mananın tamamen reddedilip, "Bundan murat ancak bu işarî manadır" denilmemesi. Konuyu bazı örneklerle açmakta yarar görüyoruz: 1. Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde insanların fevc fevc Allah'ın dinine gireceklerini haber veren Nasr Sûresi nazil olduğunda, artık Resulüllahın (a.s.m.) dünyadaki görevinin bitmek üzere olduğunu hisseden Hz. Ömer (r.a.) ağlamaya başlar. Keza, Hz. Peygamber ömrünün sonlarına doğru bir konuşmasında "Bir kul dünyada kalmakla Allah'a dönmek hususunda muhayyer bırakıldı. O, Allah katında olanı seçti" deyince, Hz. Ebû Bekir gözyaşlarını tutamaz.Buharî, Menakıbu'l-Ensar: 45 Halbuki aynı hadisi duyan nice insan, o anda Hz. Ebû Bekir'in hissettiğini hissetmez. Hz. Ebû Bekir, Veda Haccı'nda nazil olan "Bugün dininizi kemâle erdirdim ve size olan nimetimi tamamladım"Mâide Sûresi, 5:3 âyetini duyunca "Kemâlden sonra ancak noksan vardır" der. Hz. Peygamberin vefatının yaklaştığını hisseder ve ağlar. 2. "Allah gökten bir yağmur indirdi de, vadiler kendi miktarınca sel oldu. Sel de üzerine çıkan bir köpük yüklenip götürdü. Ayrıca süs eşyası veya âlet yapmak için ateşte üzerini yakıp erittikleri madenlerden de bunun gibi bir köpük oluşur. İşte Allah hak ile bâtılı böyle misallendirir."Ra'd Sûresi, 13:17 Âyet hak ve bâtıl mücadelesini anlatmaktadır. Hamdi Yazır, gökten indirilen yağmurun İlâhî vahyi temsil ettiğini, bunda beşer kesbinin bir müdahalesi olmadığını; madenlerden süs eşyası ve âlet yapılmasının ise beşerin kesb ve içtihadı ile istinbat ve telif olunan hak malûmatı temsil ettiğini söyler ve şu neticeye varır: "Bunların ikisi de esas itibariyle Hakk'ın birer ihsanıdır." Gazalî, âyetle ilgili şu yorumu yapar: Âyette geçen su, Kur'ân'dır. Vadiler kalblerdir. Her kalbin kapasitesi farklı farklıdır. Köpük, küfür ve nifaktır. Her ne kadar suyun üstünde görülse de, köpüğün sebatı yoktur. İnsanlara faydası olan hidayet ise, kalıcıdır. 3. "Muhammed Allah'ın elçisidir. Onunla beraber olanlar, kâfirlere karşı şiddetli, kendi aralarında merhametlidirler. Sen onları Allah'tan bir lütuf ve rıza isteyerek rükû ve secde eder vaziyette görürsün..."Fetih Sûresi, 48:29 Fetih Sûresi'nin bu son âyeti, Hz. Peygamber'in (a.s.m.) ashabını seçkin vasıflarıyla haber vermektedir. "Onunla beraber olanlar" ifadesi Hz. Peygamberle mağarada özel beraberliğe, hususi sohbete mazhar olan Hz. Ebû Bekir'e baktığı gibi, "kâfirlere karşı şiddetli" ifadesi Hz. Ömer'e, "kendi aralarında merhametlidirler" ifadesi Hz. Osman'a, "Sen onları Allah'tan bir lütuf ve rıza isteyerek rükû ve secde eder vaziyette görürsün" ifadesi Hz. Ali'ye işaret etmektedir.