İstidlâl

1. Yol göstermek, rehberlik etmek manasına gelen delâlet kökünden türemiş olup "delile dayanarak bir husus hakkında hükme varma, netice çıkarma ve bir hususu ispat etmek için delil ortaya koyma, akıl yürütme" demektir. 2. (Fıkıh) "Şer'î delilden hareketle bir hükme ulaşmak, varılan bir sonucu delillendirmek, delile bağımlı akıl yürütme" gibi manalarda yaygın biçimde kullanılmıştır. 3. (Kelâm) "Belli kaziyelerden hareket ederek başka kaziyelerin doğru veya yanlış olduklarını ortaya çıkarma; kaziyeler arasında bağlantı kurarak yeni bir hüküm elde etme işlemi" şeklinde tarif edilir. Ulaşılan bu sonuca netice denir. 4. (Mantık) Talikat'ta istidlâlin üç şeklinin olduğu belirtilmiştir. Şöyle ki: a. İstikra (tümevarım): Küllî bir şeye, bir meseleye cüz'î ile delil getirmek. b. Ta'lil (tümdengelim): Cüz'îye, küllî ile delil getirmek. c. Temsil (analoji): Cüz'îye, cüz'î ile delil getirmek. Kur'ân'da yer alan istidlâl yöntemleri, bir düşüncenin kanıtlanması veya yanlışlığının ortaya konulması şeklinde olur. Yani, Kur'ân-ı Kerîm, Cenâb-ı Hakk'ın vücut, vahdet ve azametine istidlâl suretiyle kâinattan bahsetmiştir. Yoksa kâinatın bizzat keyfiyetini izah etmek için değildir. Çünkü Kur'ân-ı Kerîm, coğrafya, kozmoğrafya gibi kasten kâinatın keyfiyetinden mana-yı ismiyle bahseden bir fen, bir kitap değildir.