İstinbat

Cenâb-ı Hakk'ın marziyâtını kelâmından anlamak. Bir söz veya işten gizli olan manaları çıkarmak, zımnen anlamak. Sözlükte "araştırmak, peşine düşmek, sonuca varmak" gibi manalara gelen istinbat, fıkıh usulü terimi olarak "ictihad ve kavrayış yoluyla naslardan hüküm çıkarmak" demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de bir defa geçen kelime "bir işin iç yüzünü, gerçeğini anlamak, düşünmeyi gerektiren kapalı bir haberden, kastedilen manaya ulaşmak" manasındadır. Fıkıh usulü kitaplarında istinbat kavramı ayrıntılı biçimde tarif edilmesinden ziyade ictihad faaliyetinin bir nevi olarak görülmüştür. Hatta naslardan hüküm çıkarmak için yapılan aklî bir faaliyet olmasından hareketle istinbatı "bizzat fıkhın kendisi" olarak tanımlayanlar da olmuştur. Şâfiî fakihlerinden Ebü'l-Hasan İbn Sürâka fıkhın hakikatinin istinbat olduğunu söylemiştir. İstinbat ile içtihad ve tahric arasındaki farklar: İstinbat kavramıyla beraber sıkça geçen içtihad ve tahrîc (istihrâç) terimlerinin de bazan benzer manada kullanıldığı ve bu benzerliğin istinbatın tanımını güçleştirdiği söylenebilir. Ancak "fakihin şer'î bir hükmün elde edilmesi için bütün gücünü harcaması" manasına gelen içtihad istinbattan daha kapsamlı bir kavramdır. Çünkü içtihad, istinbat gibi sadece hüküm veya illetin elde edilmesiyle sınırlı olmayıp nasların diğer türdeki delâlet ve çatışmaları hâlinde de yapılan bir çalışmadır. Bu sebeple gerek alanları gerekse kullandıkları metod bakımından içtihad istinbattan daha geniştir. Tahrîc ise daha ziyade herhangi bir mezhep imamının veya müçtehidin bir konudaki görüş veya içtihad metodundan hareketle bazı fer'î meselelerde hüküm çıkarmak demektir. Ayrıca bk. içtihad