Kader

Cenâb-ı Hakk'ın, ezelden ebede kadar olmuş ve olacak her şeyi, ilm-i ezelîsiyle bilmesi ve takdir etmesi, cüz'î ve küllî, cüz ve küll her şeye bir miktar-ı muayyen vermesidir. Yani, en basit ve en aşağı derece-i hayat olan nebâtat hayatından, en yüksek derece-i hayat olan hayat-ı insaniyeye kadar, bütün tavırlarıyla, vaziyetleriyle, şekilleriyle, fiilleriyle ve teferruatıyla her şeyi, her hadiseyi, takdir etmesidir. Kader, İslâmiyetin ve imanın nihayet hududunu gösteren, hâlî ve vicdanî bir imanın cüzlerindendir. Yoksa ilmî ve nazarî değillerdir. Kader meselesi, teklif ve mes'uliyetten kurtarmak için değil, belki fahr ve gururdan kurtarmak içindir ki imana girmiştir. Cüz-ü ihtiyarî, seyyiâta merci olmak içindir ki akideye dahil olmuş; yoksa mehâsine masdar olarak tefer'un etmek için değildir. Bu bakımdan kader, ihtiyarı teyid eder, iptal etmez. Kader hakikî illetlere bakar, adalet eder. Netice ve meyveler itibarıyla şerden ve çirkinlikten münezzehtir. Öyle de, illet ve sebep itibarıyla dahi, zulümden ve kubuhtan mukaddestir. İki çeşit kader vardır: Bedihî kader: Meşhudumuz olan, ve zîhayatlardaki intizam-ı maddî olan bedihî kader, bir çekirdeğin tazammun ettiği ağacın maddî keyfiyat ve vaziyetleri ve heyetleridir ki sonra gözle görünecek. Bedihî kader, âdeta bir gömlek gibi, her şeyin vücuduna göre kaderin takdiriyle biçilmiş görünen suretlerdir. Nazarî kader: İntizam-ı mânevî ve hayatîden ibaret olan nazarî kader, mâkuledir ki bir şeyin yaşadığı bir ömürde mürur-u zamanla değiştirdiği muhtelif maddî suretlerin içtimâından tasavvur edilen bir suret-i vehmiyedir. Bir ateşin sür'atle tedvirinden hasıl olan daire-i vehmiye gibi, her şeyin tarih-i hayatını bildirir. Bir çekirdekten halk olunacak ağacın müddet-i hayatında geçireceği, vakit be vakit değişen tavırlar, vaziyetler, şekiller, hareketler, tesbihatlardır. Bk. kazâ; atâ