Kinaye

"Bir lâfzın, bir kelâmın mana-yı hakikîsi başka bir maksud manaya sırf bir âlet-i mülâhaza olsa, ona 'lâfz-ı kinâî' denilir. Ve 'kinâî' tabir edilen bir kelâmın mana-yı aslîsi, medar-ı sıdk ve kizb değildir. Belki kinâî manasıdır ki medar-ı sıdk ve kizb olur. Eğer o kinâî mana doğruysa o kelâm sadıktır; mana-yı aslî kâzip dahi olsa sıdkını bozmaz. Eğer mana-yı kinâî doğru değilse, mana-yı aslîsi doğru olsa, o kelâm kâziptir. Mesela kinâî misallerinden, 'Fülânün tavîlü'n-necad' denilir. Yani, 'kılıcının kayışı, bendi uzundur.' Şu kelâm, o adamın kametinin uzunluğuna kinayedir. Eğer o adam uzun ise kılıcı ve kayışı ve bendi olmasa da, yine bu kelâm sadıktır, doğrudur. Eğer o adamın boyu uzun olmazsa, çendan uzun bir kılıcı ve uzun bir kayışı ve uzun bir bendi bulunsa, yine bu kelâm kâziptir. Çünkü mana-yı aslîsi maksud değil." Kinayenin Çeşitleri: Asıl mana ile kinaye yoluyla kastedilen mana arasındaki vesilelerin azlığı, çokluğu, kapalılığı ve açıklığı bakımından dört kısma ayrılır: 1. Telvih: Asıl mana ile kinaye yoluyla kast edilen mana arasındaki vasıtaların çok olduğu kinayedir. Mesela # هُوَ كَث۪يرُ الرَّمَادِ# "Onun külü çoktur" ibaresinde geçen "adamın külünün çok olması" cömertliğinden kinayedir. Çünkü külün çokluğu, odunun çok yakılmasına; odunun çok yakılması, çok yemek pişirildiğine; çok yemek pişirilmesi, misafirlerin çok gelmesine, bu da o kişinin çok zengin ve cömert oluşuna delâlet eder. 2. Remiz: Bir sözün, uzak ve yakın manaları arasındaki vasıtaların az ve gizli olması durumunu ifade eder. Mesela # هُوَ عَظ۪يمُ الرَّاْسِ# "O, koca kafalıdır" ifadesinde, kişinin düşüncesiz ve ahmak olduğuna işaret vardır. 3. İma ve İşaret: Bir sözün uzak ve yakın manaları arasındaki vasıtalar az ve açık veya hiçbir vasıta bulunmazsa kinaye "ima veya işaret" adını alır. Bunlarda da vasıta az olup, kapalılık ve gizlilik yoktur. Mesela "Lütuf ve kerem onun hanesindedir" denilirken, hane sahibinin lütuf ve kerem sahibi olduğuna işaret edilir. 4. Ta'riz: Sözlükte, arzetme, gösterme, iğneleme, dokundurma, taş atma manalarına gelir. Bir belâgat terimi olarak, üstün bir edebî yetenekle sözde bir yönü göstererek başka bir yönü kastetme; ince ve saygılı bir ifadeyle itirâzda bulunma veya dokundurma yoluyla gizli bir istihzâ yapma san'atıdır. Mesela insanlara zarar veren kimseye, # خَيْرُ النَّاسِ اَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ# "İnsanların en hayırlısı onlara faydalı olandır" denilerek, "İnsanlara zarar verme; onlara faydalı ol!" mesajı verilir. Yine, kötü muamele eden bir kimseye "Olgun insan, ancak insanlara güzel muamele eden kimsedir" denilirse, o kimseye "Sen olgun bir insan değilsin" manası kastedilmiş olur.