Kıyas

1. Mukayese, karşılaştırma; bilinenden hareketle, bilinmeyene, görünmeyene ulaşma. 2. (Fıkıh) İslâmî dört temel kaynaktan olan kıyas, Kitab, Sünnet ve icmâda hükmü bulunmayan bir meseleye, aralarındaki illet birliği sebebiyle, bu kaynaklardan birinde yer alan bir meselenin hükmünü vermektir. Mesela diş kaplatma hususunda Risale-i Nur'da şöyle geçer: Mütedeyyin bir hekîm-i hâzıkın gösterdiği ihtiyaca binaen kaplama sureti olsa, altındaki diş ağzın zahirîsinden çıkar, bâtın hükmüne geçer. Gusülde yıkanmaması, guslü iptal etmez. Çünkü üstündeki kaplama yıkanıyor, onun yerine geçiyor. Evet, cerihaların üstündeki sargıların zarar için kaldırılmadığından ceriha yerine yıkanması, şer'an o yaranın gasli yerine geçtiği gibi, böyle ihtiyaca binaen sabit kaplamanın yıkanması dahi dişin yıkanması yerine geçer, guslü iptal etmez. 3. (Mantık) Mukaddem (öncül) adı verilen birden çok kaziye (önerme) ile, netice adı verilen bir kaziye arasında mantıkça geçerli bir ilişki kurmaktır. Mesela; 1. Mukaddem: Her mütegayyir hâdistir. 2. Mukaddem: Kâinat mütegayyirdir. Netice: Öyle ise kâinat hâdistir. Evet, herbir hâdisin bir muhdisi, mucidi var. Öyle ise bu kâinatın kadîm bir mucidi var. Hem mesela: 1. Mukaddem: Vaad ettiğini yapmamak, ya cehlinden veya aczinden gelir. 2. Mukaddem: Kadîr-i Mutlak ve Alîm-i Külli Şey hakkında cehil ve acz muhaldir. Netice: Öyle ise hulfü'l-vaad Kadîr-i Mutlak hakkında muhaldir. Kıyas-ı Temsilî: Cüz'î bir temsil vasıtası ile bir hakikat-i küllînin ucunu gösterip hükmü o hakikate bina etmek tarzında yapılan kıyas. Bu kıyas çeşidiyle, hakikatin kanunu, bir hususî maddede gösterilir—tâ o hakikat-i uzmâ bilinsin ve cüz'î maddeler ona ircâ edilsin. Mesela "Güneş, nuraniyet vasıtasıyla, birtek zât iken her parlak şeyin yanında bulunuyor" temsiliyle bir kanun-u hakikat gösteriliyor ki nur ve nuranî için kayıt olamaz, uzak ve yakın bir olur, az ve çok müsavi olur, mekân onu zaptedemez. Bk. temsil Kıyas-ı İstisnâî: Kıyasın sonucunun aynı veya karşıt hâli kıyasın yapıldığı mukaddemlerde hem mana hem de şekil olarak bulunan kıyaslara denir. Mesela: Müsbet netice için denilir: 1. Mukaddem: "Eğer Güneş çıksa gündüz olacak." 2. Mukaddem: "Güneş çıktı." Netice: "Öyle ise netice veriyor ki şimdi gündüzdür." Menfi netice için deniliyor: 1. Mukaddem: "Eğer Güneş çıksa gündüz olacak." 2. Mukaddem: "Gündüz yok." Netice: "Öyle ise netice veriyor ki Güneş çıkmamış." Kıyas-ı Maalfârık: Birbirine benzemeyen, aralarında çok fark bulunan şeyler arasında yapılan kıyastır ki, yanlış bir kıyastır. Ebedî âlemi, fâni olan dünya ile kıyaslamak gibi... Kıyas-ı Matvî: Günlük konuşmalarda çok kullanılan kısaltılmış (matvi) kıyasta önermelerden birisi kaldırılmıştır. Günlük hayatta, bilimsel çalışmalarda fikirlerimizin hızlı akışı içerisinde delillerimizi tam bir kıyas şeklinde ifade etmeyiz. Çok zaman mukaddemlerden (öncül) birini veya sonucu söylemeden fikrimizi açıklarız. Bu kıyas, ifadede eksik, zihinde tam bir kıyastır. Mesela: Mukaddem: "Ben memur ve meb'us değilim." Netice: "Öyle ise siyasetçilik bana fuzulî ve mâlâyânidir." Buradaki kıyasta birinci mukaddem olan "Siyaset; memur ve meb'us vazifesidir" cümlesi atlanmıştır. Kıyas-ı Fâsit: Kıyası meydana getiren kaziyeler arasında, kıyasın temeli olan illet ortaklığı veya benzerliği bulunmayan kıyastır. Mesela maneviyatı maddiyata kıyas edip Avrupa sözünü onda dahi hüccet tutmak. Hem de bazı fünunda meşhur olanların, başkasında da sözünü hüccet tutmak. Hem de bazı fünun-u cedideyi bilmeyen ulemanın sözünü, ulûm-u diniyede dahi kabul etmemek. Hem de fünun-u cedidede mehareti için gurura gelip, dinde de nefsine itimad etmek. Hem de selefi halefe, maziyi hâle kıyas edip haksız itirazda bulunmak gibi kıyaslardır. Kıyas-ı Hulfî: İspatı istenen kaziyenin (önermenin), karşıt hâlinin imkânsızlığını göstererek, ispat edilmesi istenen şeyin doğruluğuna hükmetmektir. Mesela: Bir vücud kendi kendine meydana gelemez. (İspatı istenen iddia) Eğer bu doğru olmazsa karşıt hâli olur. Yani bir vücud kendi kendine meydana gelir. (İddianın karşıt hâli) Bir vücudun kendi kendine var olabilmesi için herbir zerresinin, umum o cesetteki zerrelere hem hâkim-i mutlak, hem herbirisine mahkûm-u mutlak, hem herbirisine misil, hem hâkimiyet noktasında zıt, hem yalnız Vâcibü'l-Vücuda mahsus olan ekser sıfâtın masdarı, menbaı, hem gayet mukayyet, hem gayet mutlak bir surette olması gerekir. (İddianın karşıt hâlinin çıkmazı) Bir zerrenin, vücuttaki bütün zerrelere hem hâkim-i mutlak, hem herbirisine mahkûm-u mutlak hem herbirisine misil, hem hâkimiyet noktasında zıt, hem yalnız Vâcibü'l-Vücuda mahsus olan ekser sıfâtın masdarı, menbaı, hem gayet mukayyet, hem gayet mutlak bir surette olması muhaldir. (İddianın karşıt hâlinin saçmalığı) Öyleyse bir vücud kendi kendine meydana gelemez. (İspatı istenen iddianın doğruluğunun hükme bağlanması) Kıyas-ı Müdellel: Mukaddemlerin peşinden delilinin de getirildiği kıyas. Mukaddemin akabinde getirilen bu delil, mukaddemi sağlamlaştırma işi görür. Mesela: 1. Mukaddem: Bulutsuz gündüz ortasında Güneş'in deniz yüzünde, bütün kabarcıklar üstünde ve karada bütün parlak şeylerde ve karın bütün parçalarında cilvesi göründüğü ve aksi müşahede edildiği hâlde Güneş'i inkâr etmek acip bir divanelik hezeyanıdır. Delil: Çünkü o vakit birtek Güneş'i inkâr ve kabul etmemekle, katarat sayısınca, kabarcıklar miktarınca, parçalar adedince hakikî ve bil'asâle güneşçikleri kabul etmek lazım geliyor. Her zerrecikte—ki ancak bir zerre sıkışabildiği hâlde—koca bir Güneş'in hakikatini içinde kabul etmek lazım gelir. 2. Mukaddem: Şu sıravâri içinde her zaman hikmetle değişen ve düzgünlük içinde her vakit tazelenen şu muntazam kâinatı görüp Hâlık-ı Zülcelal'i evsâf-ı kemaliyle tasdik etmemek, bir dalâlet divaneliğidir, bir mecnunluk hezeyanıdır. Delil: Zira her şeyde, hattâ herbir zerrede bir ulûhiyet-i mutlaka kabul etmek lazımdır. Çünkü mesela havanın herbir zerresi, herbir çiçekle herbir meyveye, herbir yaprağa girer ve işleyebilir. İşte şu zerre, eğer memur olmazsa, bütün girebildiği ve işlediği masnuların tarz-ı teşkilâtını ve suretlerini ve heyetlerini bilmek lazımdır—tâ içinde işleyebilsin. Demek muhît bir ilim ve kudrete mâlik olmalı ki böyle yapsın. Netice: O hâlde Vâhid-i Ehad'i kabul etmemekle, mevcudat adedince ilâhları kabul etmek lazım gelir. Dilemma: Mukaddemleri (öncülleri) bitişik ve ayrık şartlı kaziyelerden (önermelerden) kurulan bir kıyas olup, mukaddemlerdeki şıkların ayrı ayrı değerlendirilmesiyle neticeye varılan kıyastır. Ya hodbînsin ya hudâbîn Hudâbînsen, Allah sana kâfi olduğu için Hodbînsen, sonu helaket olduğu için Her iki hâlde de dünyayı terk etmelisin. Zincirleme Kıyas: Kıyastaki birinci mukaddemin (öncülün) mahmûlünü (yüklemini) ikinci mukaddeme konu, ikinci mukaddemin mahmûlünü üçüncüye mevzu... şeklinde ayırarak birbirine bağlayıp neticede, ilk mukaddemle irtibata sokarak, hükme varmaya denir. 1. Mukaddem: Rızkınız yerin hayatına bağlıdır. 2. Mukaddem: Yerin dirilmesi ise bahara bakar. 3. Mukaddem: Bahar ise şems ve kameri teshir eden, gece ve gündüzü çeviren Zâtın elindedir. Netice: Öyle ise bir elmayı bir adama hakikî rızık olarak vermek, bütün yeryüzünü bütün meyvelerle dolduran o Zât verebilir. Kıyas-ı Adlî: Adaletle ilgili kıyas. Mesela: 1. Mukaddem: Âlemde çok görüyoruz ki zâlim, fâcir, gaddar insanlar gayet refah ve rahatla; ve mazlum ve mütedeyyin adamlar gayet zahmet ve zilletle ömür geçiriyorlar. Sonra ölüm gelir, ikisini müsavi kılar. Eğer şu müsavat nihayetsiz ise bir nihayeti yoksa zulüm görünür. 2. Mukaddem: Hâlbuki zulümden tenezzühü, kâinatın şehadetiyle sabit olan adalet ve hikmet-i İlâhiye, bu zulmü hiçbir cihetle kabul etmez. Netice: Öyle ise bir mecma-i âhari iktiza ederler ki birinci cezasını, ikinci mükâfâtını görsün. Kıyas-ı Binnefs: Kendini misal alarak yapılan kıyas. Mesela: Firavunlaşmış bir kimsenin, sair insanları, hattâ esbabı kendine ve nefsine kıyas edip, onlara—kabul etmedikleri ve teberrî ettikleri hâlde—birer firavunluk vermesi gibi...