Kuvve-i Akliye

1. Akıl kuvveti, gücü. 2. Nef' ve zararı, iyi ve kötüyü birbirinden temyiz eden kuvve. İnsan bedeninde iskân edilen ruhun yaşayabilmesi için ihdas edilen üç kuvveden (kuvve-i akliye, gadabiye ve şeheviye) biridir. İnsandaki bu kuvveye, şeriatça bir had ve bir nihayet tayin edilmişse de, fıtraten tayin edilmemiş olduğundan, bu kuvve tefrit, vasat, ifrat namıyla üç mertebeye ayrılır. Kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi gabâvettir ki hiçbir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi cerbezedir ki hakkı bâtıl, bâtılı hak suretinde gösterecek kadar aldatıcı bir zekâya malik olur. Kuvve-i akliye bu mertebede dehriyyun, maddiyyun, tabiiyyun meyvelerini verir. Vasat mertebesi ise hikmettir ki hakkı hak bilir, imtisal eder; bâtılı bâtıl bilir, içtinap eder. # وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَث۪يرًا# Bu mertebede enbiya ve mürselîn ve evliya ve sıddıkîn meyveleri yetişir. Bu kuvvetin şu üç mertebeye inkısamı gibi, füruatı da o üç mertebeyi hâvidir. Mesela halk-ı ef'al meselesinde Cebr mezhebi ifrattır ki bütün bütün insanı mahrum eder. İtizal mezhebi de tefrittir ki tesiri insana verir. Ehl-i Sünnet mezhebi vasattır. Çünkü bu mezhep, beyne-beynedir ki o fiillerin bidayetini irade-i cüz'iyeye, nihayetini irade-i külliyeye veriyor. Ve keza, itikadda da tatil ifrattır, teşbih tefrittir, tevhid vasattır. Ayrıca bk. akıl