Lazım/Melzum

Lazım, bulunması zaruri ve vacip olup, hiçbir cihetle infikakı olmayan. Mesela hararet ateşin lazımıdır. Münazara ehli, "bir hükmün yapısı başka bir hükmü iktiza ediyorsa buna, mülâzeme, telâzum ve istilzam" ismini vermişlerdir ki, bu, mukteza var olduğu vakitte muktazinin de var olmasıdır. Güneşin var olduğu vakitte gündüzün de var olması gibi… Yani birincinin hükmü diğerinin hükmünü iktiza eder. İktizanın manası da—insanın konuşan, eşeğin de anıran bir yapıda olması gibi—her ikisinin de vücutta ittifak üzere olması gerekmez. Mantıkçılara göre, "Bir şeyden infikaki (ayrılması) müteni olması"ndan ibarettir." Bir şeyden infikaki mümteni olana "lâzım", o şeyin kendisine de "melzum" denir. İltizam ise, iki taraflı adem-i infikaktir. İstilzamda, tek taraflı adem-i infikak vardır. Mesela Allah'ın ilmi lazım, beşerin vücudu ise melzumdur. Sünuhat'ta şöyle bir örnek geçer; Hükmün me'hazı olan şeriat kitabları melzum gibidir. Delili olan Kur'an ise, lâzımdır. Muharrik-i vicdan olan kudsiyet, lâzımın lâzımıdır. Tegayyür, tebeddül, tahayyüz ve tecezzi gibi emirler, madde, imkân, kesafet, kesret, takayyüd ve mahdudiyetin lâzımlarıdır. Ayrıca bk. zâtî