Mahiyet

1. Bir şeyin ne olduğu. 2. Bir şeyin iç yüzü, aslı, esası. 3. Bir şeyin neden ibaret olduğu. "Hakikat, hüviyet, suret ve mahiyet" kelimeleri bazen birbiri yerine kullanılırlar. Bu terimlerin tarifleri şöyledir: Suret; "dıştan görünen şekil, biçim, birşeyi diğerlerinden ayıran şey" gibi manalara gelir. Suret de ikiye ayrılır: Maddî ve mânevî. Cism-i lâtif olan meleklerin de sureti vardır. Onlar da bu suretlerle birbirinden ayrılır, fark edilirler. Diğer üç kelime ise, Seyyid Şerif Cürcani'nin Tarifat adlı kitabında şöyle özetlenir: "O nedir#?# Sorusunun cevabı olan özellik, makûl olması bakımından 'mahiyet,' hariçte sübutu bakımından 'hakikat,' başkalarından farklılığı bakımından ise 'hüviyet' diye adlandırılır." Lügat-ı Naci'de, mahiyetin hakikatten daha umumî olduğu, nitekim hakikatin sadece "mevcut" şeyler için kullanılmasına karşılık, mahiyetin "madum" yani yok olan şeyler için de istimal edilebildiği yazılır. Bu son ifadeye bir misal vermek gerekirse: Şirkin hakikati yoktur. Ama "Şirk nedir#?#" sorusunun, "Allah'a ortak koşmaktır" şeklinde bir cevabı vardır. İşte şirkin mahiyeti bu cevapta kendini gösterir. "İnsan nedir#?#" sorusuna "hayvan-ı natıktır" yani "İdrak sahibi bir canlıdır" şeklinde cevap vermekle insanın mahiyetini anlatmış oluruz. Bu bir mana olarak akıllarda yer eder. Bildiğimiz, gördüğümüz insan ise bu mahiyetin hakikatidir. Bir insanı diğer insanlardan ayıran özellikler ise onun hüviyetini teşkil ederler. "O nedir#?#" sorusu, insan için so-rulabileceği gibi onun her bir organı için de sorulabilir. Eli göstererek, "Bu nedir#?#" dediğimizde alacağımız cevap onun mahiyetiyle ilgilidir. O mahiyetin hariçte tahakkuk etmesi cihetiyle de elin bir hakikati vardır. Yine o eli başkalarından ayıran bir hüviyeti ve sureti olduğu da açıktır. Böyle düşünüldüğünde bir tek varlığın bile nice suret, mahiyet, hüviyet ve hakikatlerle adeta kaynaştığı anlaşılır.