Mana-yı Harfî

1. Arapçada harfin tarifi şöyle geçer: Manası kendine delâlet etmez, başkasının manasını gösterir. 2. Cenâb-ı Hakk'ın masivasına (kâinata) harf manasıyla, yani O'nun hesabına bakmaktır. Bu tarife göre kâinat, bir hâdim ve bir âlet vasfındadır. Bütün mevcudat huruftur, mana-yı harfiyle başkasının manasını ifade ediyorlar. Yâni, Cenâb-ı Hakk'ın esmasını, sıfâtını bildiriyorlar. Her şeyin iki ciheti vardır. Bir ciheti Hakka bakar, diğer ciheti de halka bakar. Halka bakan cihet, Hakka bakan cihete tenteneli bir perde veya şeffaf bir cam parçası gibi, altında Hakka bakan cihet-i isnadı gösterecek bir perde gibi olmalıdır. Binaenaleyh, nimete bakıldığı zaman Mün'im, san'ata bakıldığı zaman Sâni, esbaba nazar edildiği vakit Müessir-i Hakikî zihne ve fikre gelmeli. Herbir mevcut için "Ne kadar güzel yapılmış; ne kadar güzel bir surette Sâniinin cemaline delâlet ediyor" denilmeli ve bununla kâinatın hakikî güzelliği gösterilmelidir. Her şey, Cenâb-ı Hakk'a bakan vecihte, yani mana-yı harfiyle olsa, o bir hiç değildir. Çünkü onda cilvesi görünen esma-i bâkiye var. Mâdum değil; çünkü sermedî bir vücudun gölgesini taşıyor. Hakikati vardır, sabittir, hem yüksektir. Çünkü mazhar olduğu bâki bir ismin sabit bir nevi gölgesidir. Binaenaleyh, her şey, mana-yı harfiyle ve Sâni-i Zülcelal'in esmasına âyinedarlık cihetiyle ve vazifedarlık itibarıyla şahittir, meşhuddur, vâciddir, mevcuttur. Mü'min olan zât mana-yı harfiyle, yani bir hâdim ve bir âlet sıfatıyla kâinata bakar. Refet Barutçu Ağabey, Üstad Bediüzzaman'a mana-yı harfî ve ismî hakkında sorduğu sualin cevabında şöyle bir misal veriliyor: "Sen aynaya baksan, eğer aynaya şişe (cam) için bakarsan, şişeyi kasten görürsün. İçinde Re'fet'e tebeî, dolayısıyla nazar ilişir. Eğer maksat, mübarek simanıza bakmak için aynaya baktın; sevimli Re'fet'i kasten görürsün, # فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِق۪ـينﭯﮈ# dersin. Ayna şişesi tebeî, dolayısıyla nazarın ilişir. İşte birinci surette ayna şişesi mana-yı ismîdir; Re'fet mana-yı harfî oluyor. İkinci surette ayna şişesi mana-yı harfîdir, yani kendi için ona bakılmıyor, başka mana için bakılır ki akistir. Akis, mana-yı ismîdir. "Yani # دَلَّ عَلٰى مَعْنًى ف۪ى نَفْسِهِ# olan târif-i isme bir cihette dâhildir. Ve ayna ise # دَلَّ عَلٰى مَعْنًى ف۪ى غَيْرِه# olan harfin târifine mâsadak olur. "Kâinat, nazar-ı Kur'ânî ile bütün mevcudatı huruftur, mana-yı harfî ile başkasının manasını ifade ediyorlar. Yani, esmasını, sıfâtını bildiriyorlar. Ruhsuz felsefe, ekseriya mana-yı ismî ile bakıyor, tabiat bataklığına saplanıyor." Ayrıca bk. mana-yı ismî