Marifetullah

İnsanın fıtratına vaz edilen cihazatın anahtarlarıyla esma-i kudsiye-i İlâhiye'nin gizli definelerini açarak Zât-ı Akdes'i o esma ile tanıyıp iman etmektir. Yani, Rububiyeti cihetinden; • ilim ve hikmet ile halk, icad, sun' ve ibdâ; • nizam ve mizan ile takdir, tasvir, tedbir ve tedvir; • kast ve irade ile tahvil, tebdil, tenzil ve tekmil; • şefkat ve rahmet ile it'âm, in'âm, ikram, ihsan gibi şuûnâtıyla ve tasarrufatıyla O'nu iman ile tanımak olduğu gibi; Uluhiyeti cihetinden de; • Esma-i Hüsna'nın rahîmâne ve kerîmâne cilveleriyle, • sıfât-ı sübûtiye olan hayat, ilim, kudret, irade, sem', basar ve kelâm sıfatlarının celalli ve cemalli tecellîleri, "eserleri ve tahakkuklarının hüccetleriyle" O'nu iman ile tanımaktır. Enfüsî cihetten ise; • insanın, zaaf ve acziyle, fakr ve hâcâtıyla, naks ve kusuruyla o Kadîr-i Zülcelal'in kudretini, kuvvetini, gınâsını, rahmetini bilmesi, • hem, kendisine verilen nümuneler nev'inden cüz'î ilim, kudret, basar, sem', mâlikiyet, hâkimiyet gibi cüz'iyatla, Kâinat Mâliki'nin ilmine ve kudretine, basarına, sem'ine, hâkimiyet-i rububiyetine âyinedarlık edip, onları anlaması, • hem, kendi üstünde nakışları görünen esma-i İlâhiye'ye âyinedarlık ederek onları tanıması, • hem ruhunun cesedine olan münasebetinden hareketle, Zât-ı Vâcibü'l-Vücud'un irade-i külliyesine ve kudret-i mutlakasına, hadsiz fiilleri ve işleri yapmak, hadsiz sadâları ve duaları işitip cevap vermek hiçbir cihette ağır gelmediğini, birbirine mâni olmadığını, o Hâlık-ı Zülcelal'i meşgul etmediğini, şaşırtmadığını anlaması, • hem insan, hayatında bulunan ve his ve hassasiyet suretinde galeyan eden ve kesretli bir surette olan çok ince hayatî duygular, manalar ve hisler vasıtasıyla, Zât-ı Hayy-ı Kayyûm'un şuûnât-ı kudsiyesine âyinedarlık ederek o şuûnatı bilmesidir. Bununla beraber Cenâb-ı Hakk'ın marifeti, hakikatiyle (zâtıyla) olmayıp ancak ef'âl ve âsârıyladır.