Misâl-i Musağğar

Küçültülmüş misal. Özet. Model. İnsandaki madde ve mana âlemleri, kâinattaki âlemlere bir küçük misal gibidir. Şehadet ve gayb âlemlerinin, yani görünen ve görünmeyen âlemlerin birer küçük misali, beden ve ruhtur. İnsan bedeni kâinattan süzüldüğü ve onun bir küçük misali olduğu gjbi, ruhu da meleklerden, cinlerden ve kanunlar âleminden haber verir. Şu görünen insan bedeni, görünmeyen bir ruh kanunuyla sevk ve idare edildiği gibi, şu muhteşem kâinat da nice kanunlarla sevk ve idare edilmektedir. Öte yandan, kâinattaki birçok hakikatin insan ruhunda benzer tezahürleri görülür. Eşya için kullandığımız, yumuşak-sert, sakin, fırtınalı, alçak-yüksek gibi ifadeleri, insanın iç dünyası, seciye ve ahlâk âlemi için de kullanırız. Şu görünen âlemin yaptığı bütün tespihleri temsil eden bir melekler âlemi vardır. Her biri ayrı vazifelerde çalışan bu nuranî varlıklara karşılık, insan ruhunda da binlerce hissiyat kaynaşmaktadır. "Küçültülmüş misal" ifadesini şöyle de anlamak mümkündür: Âlemlerde tecellî eden İlâhî isimler, insanda da tecellî etmiştir. Bu tecelliler de kâinattaki hadsiz tecellîlerin bir küçük misali gibidirler. Meselâ, Musavvir isminin bir cilvesi ile kâinattaki her varlığa ayrı bir suret, bir şekil takılmıştır. İnsanın da gözünün sureti, kulağınınkine benzemez, kalbinin şekli böbreğininkinden farklıdır. Muhyi, yani hayat verici isminin tecellîsiyle meleklerden cinlere, hayvanlara, bitkilere kadar nice varlıklar hayat nimetine kavuşmuşlar. Bu tecellilerin bir küçük misali de insana lütfedilmiş ve insan, hayat sahibi bir ruha kavuşmuş, bedenin bütün hücreleri hayattar olmuştur.