Müsebbeb

Sebeple meydana getirilen; bir sebebi, vesilesi olan şey. Sebeple vukua gelen sonuç. Mesela su, hararet, toprak, ziya gibi unsurlar çekirdek etrafında bir vaziyet alarak onun neşvünemâ bulmasına ve büyük bir ağaç olmasına sebep olur. Burada unsurlar sebep, meydana çıkan ağaç ise müsebbebdir. Sebepler çendan nazar-ı zâhirîde ve vücutta müsebbebatla muttasıl ve bitişik görünür. Fakat hakikatte mabeynlerinde uzak bir mesafe var. Sebepten müsebbebin icadına kadar o derece uzaklık var ki en büyük bir sebebin eli, en ednâ bir müsebbebin icadına yetişemez. İşte, sebep ve müsebbep ortasındaki uzun mesafede, esma-i İlâhiye birer yıldız gibi tulû eder. Matlaları, o mesafe-i mâneviyedir. Nasıl ki zâhir nazarda dağların daire-i ufkunda semânın etekleri muttasıl ve mukarin görünür. Hâlbuki daire-i ufk-u cibalîden semânın eteğine kadar, umum yıldızların matlaları ve başka şeylerin meskenleri olan bir mesafe-i azîme bulunduğu gibi, esbab ile müsebbebat mabeyninde öyle bir mesafe-i mâneviye var ki imanın dürbünüyle, Kur'ân'ın nuruyla görünür. İşte Kur'ân, zâhirî sebepleri icadın kabiliyetinden azletmek ve uzak göstermek için, müsebbebin gayelerini, semerelerini gösteriyor. Tâ anlaşılsın ki sebep yalnız zâhirî bir perdedir. Demek esbabın içtimaı müsebbebi icad etmek için değildir. Belki lisan-ı hâl ile müsebbebi Cenâb-ı Haktan istemek için bir vaziyet-i marziye almaktır. Mesela çift sürmek, hazine-i rahmet kapısını çalmaktır. Ayrıca bk. Müsebbibü'l-Esbab; sebep