Müsebbibü’l-Esbab

Esma-i Hüsna'dandır: En âdi, basit, şuursuz ve câmid sebeplerden dahi en âlâ, en harika ve en sanatlı müsebbebatı yaratan ve o müsebbebata da pek çok neticeler, gayeler, faideler ve hikmetler takarak sebepleri icaddan azledip onları vücuda getiren Allah. Cenâb-ı Hak, kanuniyet şeklindeki âdâtının gösterdiği nizam ve intizamla ve şuzûzât-ı kanuniye ile, âdetinin harikalarıyla, tagayyürat-ı sûriye ile, teşahhusatın ihtilâfâtıyla, zuhur ve nüzul zamanının tebeddülüyle meşietini, iradetini, fâil-i muhtar olduğunu ve ihtiyarını ve hiçbir kayıt altında olmadığını izhar ederek sebeplerin hakiki sahibi olduğunu gösterir. "Mesela büyük bir sebep zannedilen Güneş'i ihtiyarlı, şuurlu farz ederek, ona denilse, 'Bir sineğin vücudunu yapabilir misin#?#' Elbette diyecek ki: 'Hâlıkımın ihsanıyla, dükkânımda ziya, renkler, hararet çok. Fakat sineğin vücudunda göz, kulak, hayat gibi öyle şeyler var ki ne benim dükkânımda bulunur ve ne de benim iktidarım dâhilindedir.'" Diğer bir misal de Hz. Yunus'un (a.s.) kıssasında belirtildiği gibidir: Hz. Yunus denize atılmış, büyük bir balık onu yutmuş... O vaziyette esbab bilkülliye sukut etti. Çünkü o hâlde ona necat verecek öyle bir Zât lazım ki hükmü hem balığa, hem denize, hem geceye, hem cevv-i semâya geçebilsin. Çünkü onun aleyhinde gece, deniz ve hût ittifak etmişler. Bu üçünü birden emrine musahhar eden bir Zât onu sahil-i selamete çıkarabilir. Eğer bütün halk onun hizmetkârı ve yardımcısı olsaydılar, yine beş para faydaları olmazdı. Demek esbabın tesiri yok. Müsebbibü'l-Esbab'dan başka bir melce yok. Sebep, müsebbeb ve müsebbib kelimelerini kısaca şöyle misallendirebiliriz: Yağmur, toprak, güneş, hava gibi unsurlar sebep; meydana çıkan dane, sebze, meyve gibi mahsuller müsebbeb; bu sebeplerle o mahsulleri yaratan Allah ise Müsebbib'dir. Ayrıca bk. sebep; müsebbeb