Safsata

Vehmiyattan yapılan kıyastır. Yanlış olduğu bilinerek yapılırsa mugalata olur. Mesela duvarda asılı aslan resmine işaret ederek; "Bu aslandır." "Her aslan kükrer." "O hâlde bu aslan kükrer." denildiğinde fâsit bir kıyas yapılmış olur ki bu safsatadır. Cenâb-ı Hakk'a çocuk isnat etmek, geçerli bir delile dayanmayan, vehmiyattan yapılan bir safsatadır: "İnsan gibi mümkin, fâni, bekà-yı nev'ine muhtaç ve cismanî ve mütecezzî, tekessüre kabil ve âciz, dünyaperest, yardımcı bir vârise muhtaç ve müştak mahlûklar için vasıta-i tekessür ve teâvün ve rabıta-i hayat ve bekà olan tenasül, elbette ve elbette vücudu vacip ve daim, bekàsı ezelî ve ebedî, zâtı cismâniyetten mücerred ve muallâ ve mahiyeti, tecezzî ve tekessürden münezzeh ve müberrâ ve kudreti aczden mukaddes ve bîhemtâ olan Zât-ı Zülcelal'e evlât isnad etmek; hem o âciz, mümkin, miskin insanlar dahi beğenmedikleri ve izzet-i mağrurânesine yakıştıramadıkları bir nevi evlât, yani hadsiz kızları isnad etmek öyle bir safsatadır ve öyle bir divanelik hezeyanıdır ki o fikirde olan heriflerin tekzipleri, inkârları hiçtir." Benzer şekilde teslis içinde tevhidi aramak da bir safsatadır, vehmiyattan başka dayandığı bir delil yoktur. Hakikatlerin meydanında hikmetin taht-ı nezaret ve murakabesinde, teslis içinde tevhidi arayanlar, safsata ederek asıl tevhid-i mahz ve itikad-ı kâmil ve akl-ı selim kabul ettiği akide-i hak ile mücehhez ve seyf-i burhan ile mütekallid olanlarla mübareze ve muharebe ederse, mağlûp ve münhezim olur. Mugalata ile safsata arasındaki fark: Mugalata ile safsata arasındaki fark niyet farkıdır. Yani mugalatada aldatma niyeti bulunurken, safsatada bu niyet yer almaz. Hasmı sıkıntıya sokmak, ona bir nevi tuzak kurmak gayesini güden kıyas mugalatadır. Safsatada delil getirenin bile bile hatasında ısrar etmesi hâlinde safsata mugalataya dönüşür. Mugalata ancak zahiren makbul olup, fakat gerçekte doğru netice vermeyen ve hasmı yanıltma için düzenlenip, izzet-i nefs, menfaat ve ihtirasın baskısıyla kullanılan bir delildir. Mugalatanın yanlış bilgi içermesi onun mukaddemlerinin tam ve doğru olmayışından veya mukaddemlerin uygun bir şekilde telif edilmemesinden kaynaklanır. Bu sebeple mugalata bozuk bir kıyastır (fâsit kıyas). Bozukluk ise kıyastaki ya lâfız ya da mana cihetinden olur. Böyle bir fâsit kıyas hasmı yanıltmaya veya susturmaya yönelik olarak kurulabilir. Bunu kurmak için de kurnaz ve kıvrak bir zekâ gereklidir. Kısacası mugalata şek ve şüpheden başka bir şey ifade etmeyen fâsit kıyastır. Burhan, cedel, hitabet veya şiir derecesinde değildir. O ancak şek ve kuruntu ürünüdür. Bu tür kıyaslar muhteva bakımından gerçeğe aykırı olup, bunlarla bir şey ispat edilemez. Ancak fâsit kıyası bilmenin yararı, bunların zararlarından korunmaktır. Ayrıca bk. mugalata