Şer’-i Tekvînî

Şer'-i tekvînî, insan-ı ekber olan âlemin ahvâlini, harekâtını tanzim eden şeriattır. Sıfat-ı iradeden gelen bu şeriat, cesed-i hilkatin anasır ve â'zâsının ef'allerini intizam ve rapt altına alan kavanîn-i itibariyesinin mecmu ve muhassalasından ibarettir. Hilkatte câri olan namuslar, kanunlar itibarî emirlerdir, vehmî düsturlardır; ademî sayılır. Onları temsil edecek, onları gösterecek, onların dizginlerini ellerinde tutacak melâike denilen ibâdullah vardır. Onlar olmazsa o namuslara, o kanunlara bir vücut taayyün edemez, bir hüviyet teşahhus edemez, bir hakikat-i hariciye olamaz. Hâlbuki hayat bir hakikat-i hariciyedir. Vehmî bir emir, hakikat-i hariciyeyi yüklenemez. Fakat yanlış bir ıstılahla şer'-i tekvînîye tabiat denilmiş. Hâlbuki tabiat, Cenâb-ı Hakk'ın kanunlarının bir mecmuasıdır ve kudretinin bir mistarıdır. Nasıl ki bildiğimiz şeriat, insanlardan sudur eden ef'âl-i ihtiyariyeyi bir nizam ve bir intizam altına alıp tahdit eden kaidelerin hülâsasıdır veya devletin işlerini tanzim eden nizamların, düsturların, kanunların mecmuasıdır. Kezalik, tabiat denilen şey de, âlem-i şehadetin uzuvlarından ve eczalarından sudur eden ef'âl arasında bir nizam ve bir intizamı ika eden İlâhî bir şeriattır. Binaenaleyh, şeriat ile devlet nizamı, mâkul ve itibarî emirlerden oldukları gibi, tabiat dahi itibarî bir emir olup, hilkatte, yani yaratılışta câri olan âdetullahtan ibarettir. Hülâsa: Tabiat, Allah'ın san'atı ve şeriat-ı fıtriyesidir. Kavanîn ve nevâmis ise onun meseleleridir. Kuvâ dahi, o meselelerin hükümleridir. Ayrıca bk. adetullah; emr-i tekvinî; şeriat: şeriat-ı fıtriye; tabiat