Tabiat

1. Yaratılıştaki hâl ve keyfiyet; kâinatın mâhiyeti. 2. Canlı ve cansız maddelerden oluşan varlığın hepsi, doğa, maddî âlem. 3. İnsan ve diğer canlıların yaratılış gereği olan hâli, cibilliyet, yaratılış. 4. Âdet ve mizaç. 5. Tabiat, şeriat-ı fıtriye-i kübra-yı İlâhiye'dir ki mevcudatta zuhur eden ef'âl-i İlâhiye'nin tanzim ve nizamını gösteren âdetullahın mecmu-u kavânîninden ibarettir. Nasıl ki bildiğimiz şeriat, insanlardan sudur eden ef'âl-i ihtiyariyeyi bir nizam ve bir intizam altına alıp tahdit eden kaidelerin hülâsasıdır veya devletin işlerini tanzim eden nizamların, düsturların, kanunların mecmuasıdır. Kezalik, tabiat denilen şey de, âlem-i şehadetin uzuvlarından ve eczalarından sudur eden ef'âl arasında bir nizam ve bir intizamı ika eden İlâhî bir şeriat-ı fıtriyedir. Binaenaleyh, şeriat ile devlet nizamı, mâkul ve itibarî emirlerden oldukları gibi, tabiat dahi itibarî bir emir olup, hilkatte, yani yaratılışta câri olan âdetullahtan ibarettir. Tabiat bir matbaadır, tâbi' değil. Nizamdır, nâzım değil. Şeriat-ı iradiyedir, hakikat-i hariciye değil. Hakikat-i hariciye sahibi ise ancak bir san'at olabilir, sâni olamaz. Bir nakıştır, nakkaş olamaz. Ahkâmdır, hâkim olamaz. Mahlûk bir perde-i izzettir, hâlık olamaz. Münfail bir fıtrattır, fâtır bir fâil olamaz. Kanundur, kudret değildir, kadîr olamaz. Mistardır, masdar olamaz. Bir şeriat-ı fıtriyedir, şâri' olamaz. Her müsebbep gibi, zâhirî sebebi dahi masnudur. Bir defter-i kudret-i İlâhiye'dir. Tabiatı icad eden ve sebebi halk eden bir Kadîr-i Mutlak, doğrudan doğruya, müsebbebi sebep ile beraber halk ederek, cilve-i esmasını ve hikmetini göstermek için, bir tertip ve tanzim ile zâhirî bir sebebiyet, bir mukarenet vermekle, eşyadaki zâhirî kusurlara, merhametsizliklere ve noksaniyetlere merci olmak için, esbab ve tabiatı dest-i kudretine perde etmiş, izzetini o suretle muhafaza etmiş. Ayrıca bk. adetullah; emr-i tekvini; şeriat; şer'î tekvinî