Tefekkür

Derinlemesine fikretme, düşünme, zihni yorma. Tefekkür, aklın kapasitesi ölçüsünde fikir gücünü çalıştırmaktır. Tefekkürün asıl gayesi Allah'ı sıfatlarıyla tanımak ve mevcudattaki İlâhî hikmet ve gayeleri anlamaktır. Kur'ân'da ve hadîs-i şeriflerde methedilen tefekkür de budur. Yani, vahyin ve ilmin bize sunduğu bilgi ve metodlarla kâinattaki varlıklar üzerinde aklı çalıştırmak ve onların hâlıkını ve san'atkârını tanımaya çalışmak ve bu surette ibret almak, istikameti bulmak, hakikati öğrenip hakkı hak olarak görmek ve manevî belâlardan kurtulmak için aklı tefekküre sevk etmektir. Risale-i Nur, en iyi tefekkür tarzını şöyle izah ediyor: "Tefekkür gafleti izale eder. Dikkat, teemmül, evham zulümatını dağıtıyor. Lâkin nefsinde, bâtınında, hususî ahvâlinde tefekkür ettiğin zaman, derinden derine tafsilât ile tetkikat yap. Fakat âfakî, haricî, umumî ahvâlâta teemmül ettiğin vakit, sathî, icmâlî düşün, tafsilâta geçme. Çünkü icmalde, fezlekede olan kıymet ve güzellik tafsilâtında yoktur. Hem de âfakî tefekkür, dipsiz denize benziyor, sahili yoktur. İçine dalma, boğulursun. "Arkadaş! Nefsî tefekkürde tafsilâtlı, âfâkî tefekkürde ise icmâlî yaparsan, vahdete takarrüb edersin. Aksini yaptığın takdirde, kesret fikrini dağıtır. Evham seni havalandırır, enâniyetin kalınlaşır. Gafletin kuvvet bulur, tabiata kalb eder. İşte dalâlete isâl eden kesret yolu budur." Tefekkür ile tedebbür arasındaki fark: Tefekkür ve nazar "kalbin deliller hakkında akıl yürütmesi ve bir işin akıbeti konusunda düşünmesi;" tedebbür ise "kalbin neticeler hakkında akıl yürütmesi ve bir işin sonucunu başından hesap etmesidir." Mesela bazı âyetlerin başında ve âhirlerinde diyor ki: "Neden bakmıyorsunuz#?# İbret almıyorsunuz#?# Bakınız ki hakikati bilesiniz." "Biliniz" ve "Bil" hakikatine dikkat et. "Acaba neden beşer bilemiyorlar, cehl-i mürekkebe düşüyorlar#?# Neden taakkul etmiyorlar, divaneliğe düşerler? Neden bakmıyorlar, hakkı görmeye kör olmuşlar? Neden insan sergüzeşt-i hayatında, hâdisat-ı âlemden tahattur ve tefekkür etmiyor ki istikamet yolunu bulsun? Neden tefekkür ve tedebbür ve aklen muhakeme etmiyorlar, dalâlete düşüyorlar? Ey insanlar, ibret alınız! Geçmiş kurunlardan ibret alıp gelecek mânevî belâlardan kurtulmaya çalışınız." Ayrıca bk. fikir; nazar