Temessül

Temessül yansıma manasına gelir. • Yani bir şeyin hüviyeti ile • veya hüviyet ve hâsiyeti ile • veya hüviyet ve şule-i mahiyeti ile • veya mahiyet ve hüviyeti ile "cam, su, hava, âlem-i misal, ruh, akıl, hayal, zaman ve saire gibi" şeylerin kabiliyetlerine göre onlarda aksetmesidir. Temessül, âynaların kabiliyetine göre kısımlara ayrılır. Temessülün Kısımları: Birincisi: Kesif, maddî şeylerin akisleridir. O akisler hem gayrdır, ayn değil; hem mevattır, ölüdür. Hüviyet-i suriyesinden başka hiçbir hâsiyete mâlik değil. Mesela sen âyineler mahzenine girsen, bir Said binler Said olur. Fakat zîhayat yalnız sensin. Ötekiler ölüdürler; hayat hassaları onlarda yoktur. İkincisi: Maddî nuranînin akisleridir. Şu akis ayn değil, fakat gayr da değil. Mahiyeti tutmuyor; fakat o nurânînin ekser hâsiyetlerine mâliktir, onun gibi hayy sayılıyor. Mesela şems dünyaya girdi, herbir âyinede aksini gösterdi. O akislerin herbirinde, Güneş'in hassaları hükmünde olan hararet, ziya ve ziyadaki elvân-ı seb'a bulunuyor. Üçüncüsü: Nuranî ruhların aksidir. Şu akis hem hayydır, hem ayndır. Fakat âyinelerin kabiliyeti nisbetinde tezahür ettiğinden, o ruhun mahiyet-i nefsü'l-emriyesini tamamen tutmuyor. Mesela Hazret-i Cebrâil aleyhisselâm, Dıhye suretinde huzur-u Nebevîde bulunduğu bir anda, huzur-u İlâhîde, haşmetli kanatlarıyla Arş-ı Âzamın önünde secdeye gider, hem o anda hesapsız yerlerde bulunur, evâmir-i İlâhiye'yi tebliğ ederdi. Bir iş bir işe mâni olmazdı. Dördüncüsü: Manaların akisleridir. "Bir kelime, pek acip bir vukuatı senin gözünün önüne getirir, temessül ettirir. Yahut bir kelâm, zihnini alır; misalî âlem-i misallere kadar götürür, gezdirir."