Üslûp

Çoğulu, esâlîb. 1. Tarz, usûl. 2. (Edebiyat) İfade tarzı. İfâde ve inşâda her edîp ve münşînin kendine mahsus tarzı. Üslûp, kelâmın kalıbı ve suretidir. Kelâmın elbise-i fahiresi veyahut cemali ve sureti, üslûp iledir. Şöyle ki: Ya dikkat-i nazar veya tevaggul veya mübaşeret veya san'atın telâkkuhuyla hayalde tevellüd eden temayülâtın hususiyatından teşekkül eden suretlerden terekküp eden istiare-i temsiliyenin parçaları telâhuk ettiklerinden tenevvür ve teşerrüb ve teşekkül eden üslûp, kelâmın kalıbı olduğu gibi, cemalin mâdeni ve hulel-i fâhirenin destgâhıdır. Üslûbun esasları üçtür: Birincisi: Üslûb-u mücerrettir ve tek rengi vardır. Bu kısmın hassası, ihtisar, selika, selamet ve istikamettir ki; vasat ve leyyin bir üslûptur. İstimal edildiği yerleri, muamelât, muhaverat ve ulûm-u âliyedir (# اٰلِيَة# ). Seyyid Şerif'in ve Nâsıruddîn-i Tûsî'nin sade olan ma'raz-ı kelâmları gibi. İkincisi: Üslûb-u müzeyyendir. Bu kısmın hassası da; tezyin ve tenvirdir ve teşvik ve tenfirle kalbi heyecana getirmektir. Bunun münasip mâkamı ise medih, zem ve saire gibi hitabiyat ile iknaiyat ve bu ikisinin benzerleridir. Abdulkahir'in Delâilü'l-İ'câz ve Esrarü'l-Belâğa'sındaki müşa'şa ve parlak kelâmı gibi. Üçüncüsü: Üslûb-u âlîdir. Bu kısmın hassası ise; kudret, kuvvet, heybet ve ruhanî ulviyettir. Bu üslûbun makamı da, ilâhiyat, usûl ve hikmettir. Kur'ân'ın üslûbu gibi; Sekkâkî, Zemahşerî ve İbn-i Sina'nın bazı muhteşem kelâmları da bu cümleden sayılır.