Vahdetü’l-Vücud

1. Vahdetü'ş-şühudu tazammun eden varlığın birliği. 2. Vahdetü'l-Vücud, hakaik-i eşyayı hayal derecesine indiren yüksek, fakat nâkıs; çok ehemmiyetli, fakat çok hatarlı; çok ağır, fakat çok zevkli bir meşreptir. Nazara sığmayan bir tevhid-i zevkîdir. Tevhidde bir istiğraktır. Ehl-i sahvın meşrebi değildir. Vahdetü'l-Vücud, Cenâb-ı Hak hesabına kâinatı adeta inkâr eder. Mâsivâ-yı İlâhînin rububiyetini o derece şiddetle reddeder ki mâsivâyı inkâr ve ikiliği ref eder. Değil nüfus-u emmârenin, belki herbir şeyin müstakil vücudunu görmez. Vücud-u Vâcib o derece râsih ve hakikatli; ve vücud-u mümkünat o derece hafif ve zayıftır ki Muhyiddin-i Arabî gibi çok ehl-i tahkik, sair tabakat-ı vücudu evham ve hayal derecesine indirmiş, # لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ# demişler. Yani, "Vücud-u Vâcib'e nisbeten başka şeylere vücut denilmemeli; onlar vücut unvanına lâyık değillerdir" diye hükmetmişler. Vahdetü'l-Vücud, medâr-ı iltibas olmuş mühim bir meşreb ve ehl-i hakikatın medâr-ı ihtilâfı olmuş bir acip meslektir. Vahdetü'l-Vücud düşüncesi, daha önceki İslâm mutasavvıfları tarafından da dile getirilmiş, fakat İbni Arabî tarafından sistemleştirilmiştir. Bu meşrebin ismi ise daha sonra İbni Arabî'nin talebeleri ve şarihleri tarafından "vahdetü'l-vücud" veya "vahdet-i vücud" şeklinde terimleştirilmiştir. Nitekim İbni Arabî vücutla ilgili şunları söyler: "Biliniz ki vücut ile mevsuf olan sadece Allah'tır. O'nunla birlikte, mümkinattan hiçbir şey vücutla muttasıf olmaz. Özellikle diyorum ki Vücudun kendisi Hak'tır." Maddeperver hükemâ ve zaîfü'l-itikad ehl-i nazarın vahdetü'l-vücudu ile evliyanın vahdetü'l-vücudunun tamamen birbirinin zıddı olduğunu söyleyen Bediüzzaman, bunların arasındaki beş farka dikkat çeker: "Birincisi: Muhakkikîn-i sofiye, Vâcibü'l-Vücuda o kadar hasr-ı nazar etmiş ve müstağrak olmuş ve ehemmiyet vermişler ki onun hesabına kâinatın vücudunu inkâr etmişler. Hükemâ ve zaîfü'l-itikad olanlar, maddeye o kadar hasr-ı nazar etmişler ve müstağrak olmuşlar ki fehm-i ulûhiyetten uzaklaştılar. Ve o derece maddeye kıymet verdiler ki her şeyi maddede görmek, hattâ ulûhiyeti onda mezcetmek, hattâ kâinat hesabına ulûhiyetten istiğnâ etmek derecede tarik-i müteassifeye girmişlerdir. "İkincisi: Muhakkikîn-i sofiyenin vahdet-i vücudu, vahdetü'ş-şuhudu tazammun eder. İkincilerin (hükemâ ve zaîfü'l-itikad olanların vahdet-i vücudu) vahdetü'l-mevcudu tazammun eder. "Üçüncüsü: Birincilerin mesleği zevkîdir. İkincilerin nazarîdir. "Dördüncüsü: Birinciler, evvelen ve bizzat Hakka, nazar-ı tebeî olarak halka bakarlar. İkinciler, evvelen ve bizzat halka bakarlar. "Beşincisi: Birinciler, Hüdâperesttirler. İkinciler, hodperesttiler." İmam-ı Rabbânî ise şöyle bir izah yapar: "Mevcûdun bir olduğunu ilme'l-yakîn ile bilmek, O'ndan başka şeyleri yok bilmeyi icap etmez. Yani, Allah Teâlâ'yı var bilmek ve bu bilginin, insanı kaplaması, O'ndan başka şeyleri bilmemeyi icap ettirmez. Mesela bir kimsede, Güneş'in var olduğuna yakîn hâsıl olunca, bu yakîn, bu kimseyi kapladığı zaman, yıldızları yok bilmesi lazım gelmez. Fakat Güneş'i gördüğü zaman, yıldızları elbette görmez. Güneşten başka bir şey görmez. Yıldızları görmediği için, yıldızları yok bilmez. Hatta var olduklarını, fakat görünmediklerini bilir. Bu kimse, bu zaman, 'Yıldızlar yoktur' diyenlere inanmaz. Sözlerinin doğru olmadığını bilir. İşte tevhid-i vücudî, bir mevcuttan başka, her şeyi yok bilmek olup, akla ve İslâmiyet'e uygun değildir. "Tevhid-i şuhudî ise mevcudu bir görmektir ve akla ve İslâmiyet'e uygundur. Mesela 'Güneş doğarken, yıldızlar yok oluyor' demek, doğru değildir. Fakat bu zamanda, yıldızları görmemek doğrudur. Güneşin ziyası çok olduğu ve insanın gözü kuvvetsiz olduğu için yıldızlar görülmemektedir. Eğer, Güneş'in ziyası, insanın gözünü kuvvetlendirseydi, Güneş'le birlikte yıldızları da görürdü. Bu görüş 'Hakka'l-yakîn' makâmında olur." Vahdetü'l-Vücud ile Vahdetü'ş-Şuhud arasındaki farklar için bk. Vahdetü'ş-Şuhud