Vahdetü’ş-Şuhud

Görülenlerin birliği; mevcudu bir olarak görmek. Yani sâlik, her şeyi yapanı bir görür. Ayrı ayrı şeyler görmez. Vahdetü'ş-Şuhud, huzur-u daimî için kâinatı nisyan-ı mutlak hapsinde hapse mahkûm tahayyül eden, zararsız ve ehl-i sahvın yüksek bir meşrebidir. Vahdetü'ş-Şuhud, İmam-ı Rabbânî'nin savunup tahkik ettiği bir meşreptir. Önceleri Vahdetü'l-Vücud'u en yüksek mertebe kabul eden İmam-ı Rabbânî, daha sonra bu meşrebin bazı yanlışlarını ve yanlış anlaşılmaya müsait olan yönlerini belirtmiş ve bu yanlışları gidermek için uzun uzun izahlar yapmıştır. İmam-ı Rabbânî'ye göre Vahdetü'l-Vücud en yüksek mertebe değil, Vahdetü'ş-Şuhud'un bir alt mertebesidir. Vahdetü'l-Vücud ilme'l-yakîn, Vahdetü'ş-Şuhud ise ayne'l-yakîn mertebesinde bir marifettir. Ayne'l-yakin makamı, hayret makamdır ki burada hüküm yoktur, şaşkınlık vardır. İmam-ı Rabbânî, Vahdetü'ş-Şuhud'un daha selametli olduğunu söyler. Çünkü sâlik, Vahdetü'l-Vücud mertebesinde varlığı bir olarak bilir ve Allah'tan başkasını yok sayar. Tecellîlerini ise hayal kabul eder. Vahdetü'ş-Şuhud'da ise Allah'ın varlığını görür, ancak O'ndan başka varlıkların da olduğunu inkâr etmez. "Her şey O'dur" değil, "Her şey O'ndandır" der. Yani âfâkta ve enfüsde görülen her şey O değildir, O'nun alâmetleridir. Bu yolda sâlikler istenen hedefe sâlimen ulaşırlar. Fakat Vahdetü'l-Vücud'da seyredenler denizden bir damla görürler, asıl yerine, zıll ile ibtilâ olunurlar, genellikle yolda kalırlar ve vuslattan mahrum olurlar. Vahdetü'l-Vücud, her şeyi Allah'ın esma ve sıfatlarının zılli olarak kabul eder. Fakat bu zıll, asıldan farklı değildir. Vahdetü'ş-Şuhud da âlemi zıll olarak kabul eder ancak zıllin asıldan farklı olduğunu belirtir; çünkü bir şeyin gölgesi, onun aslı olamaz. İmam Rabbânî, Vahdetü'l-Vücud'un bu hâllerinin sekirden kaynaklandığını, muhabbetin kaplamasından hâsıl olduğunu, fakat sahve dönmesinin de çok zor olduğunu söyler. Netice olarak da bu yolun akıl ve İslâmiyet'e uygun olmadığını belirtir. İmam-ı Rabbânî, Vahdetü'l-Vücud ile Vahdetü'ş-Şuhud arasındaki farkları çeşitli örneklerle anlatır. Bunlardan bir tanesi şu şekildedir: "Büyük bir âlim, düşündüklerini bildirmek için, harfleri ve sesleri kullanır. Kafasındaki kıymetli bilgiyi, harflerin, seslerin içinde açığa çıkarır. Bu harfler ve sesler, o bilgileri gösteren ayna gibidir. Fakat 'Harfler, sesler bu bilgilerin aynıdır, bilgilerin kendisidir veya bu bilgilerin kendilerini kaplamıştır veya bunların kendilerine yakîndir veya bilgilerin kendileri ile berâberdir' denemez. Ancak, harfler ve sesler, bu bilgileri meydâna çıkaran işâretlerdir. Bilgilere delâlet etmekten, belli etmekten başka, bir şey denemez. Bilgilerin, harf ve seslerle hiç benzerliği yoktur. Benzerlik, berâberlik, vehm ve hayâl ile söylenebilir. Hakîkatta, böyle şeyler yoktur. Bu bilgiler ile, harfler ve sesler arasında görünmek, göstermek ve belli olmak, belli etmek gibi bağlılık olduğundan, bazı kimselerin vehminde, bu bağlılıktan, birleşmek, berâberlik gibi şeyler doğuyor. Hakikatte bunların hiçbiri yoktur. "İşte, Allah Teâlâ ile, bu âlem de böyledir. Göstermek ve gösterilmekten, belli etmek ve belli olmaktan başka, hiçbir bağlılık yoktur. Mahlûkların her biri, yaratanın varlığını gösteren birer alâmettir. O'nun isimlerinin, sıfatlarının büyüklüğünü bildiren, birer ayna gibidir." Vahdetü'l-Vücud ile Vahdetü'ş-Şuhud arasındaki en dikkat çeken farklar şunlardır: 1. Ehl-i Vahdetü'ş-Şuhud'un meşrebi fark ve sahvdır. Ehl-i Vahdetü'l-Vücud'un meşrebi ise mahv ve sekirdir. 2. Vahdetü'l-Vücud ehli, kâinatı nefyetmekle idam ediyorlar. Vahdetü'ş-Şühud halkı ise bütün mevcudatı, kürek cezalıları gibi nisyan zindanında ebedî hapse mahkûm ediyorlar. 3. Vahdetü'l-Vücud, mevcudatı evham, hayalat ve zıll olarak kabul eder. Fakat zıllin asılla aynı olduğunu söyler. Vahdetü'ş-Şuhud ehli de eşyayı zıll kabul eder, ancak gölgenin asıldan farklı olduğunu vurgular. Ayrıca bk. Vahdetü'l-Vücud