6.Mertebe@Sonra, o yolcu

İşte bu manayı ifade için Birinci Makam'ın Beşinci Mertebesinde:

denilmiş.

Sonra, o yolcu dağda ve sahrada fikriyle gezerken,eşcar ve nebatat âleminin kapısı fikrine açıldı. Onu içeriye çağırdılar;"Gel dairemizde de gez, yazılarımızı da oku!"dediler. O da girdi, gördü ki:

Gayet muhteşem ve müzeyyen bir meclis-i tehlîl ve tevhîd ve bir halka-i zikir ve şükür teşkil etmişler. Bütün eşcar ve nebatatın envâları bil'icmâ, beraber "Lâ ilahe illallah" diyorlar gibi lisân-ı hâllerinden anladı. Çünkü, bütün meyvedar ağaç ve nebatlar, mîzanlı ve fesahatli yapraklarının dilleriyle ve süslü ve cezâletli çiçeklerinin sözleriyle ve intizamlı ve

belâgatlı meyvelerinin kelimeleriyle beraber, müsebbihâne şehadet getirdiklerine ve "Lâ ilahe illâ Hû" dediklerine delâlet ve şehadet eden üç büyük küllî hakikati gördü:

Birincisi:Pek zâhir bir surette kasdî bir in'am ve ikram ve ihtiyarî bir ihsan ve imtinan manası ve hakikatı herbirisinde hissedildiği gibi; mecmuunda ise, Güneş'in zuhurundaki ziyası gibi görünüyor.

İkincisi:Tesadüfe havalesi hiçbir cihet-i imkânı olmayan kasdî ve hakîmâne bir temyiz ve tefrik, ihtiyarî ve rahîmâne bir tezyin ve tasvir manası ve hakikatı, o hadsiz envâ ve efradda gündüz gibi âşikâre görünüyor ve bir Sâni-i Hakîm'in eserleri ve nakışları olduklarını gösterir.

Üçüncüsü:O hadsiz masnuatın yüzbin çeşit ve ayrı ayrı tarz ve şekilde olan suretleri, gayet muntazam, mîzanlı, zînetli olarak, mahdut ve mâdud ve birbirinin misli ve basit ve câmid ve birbirinin aynı veya az farklı ve karışık olan çekirdeklerden, habbeciklerden o ikiyüzbin nevilerin farikalı ve intizamlı, ayrı ayrı, muvâzeneli, hayattar, hikmetli, yanlışsız, hatasız bir vaziyette umum efradının suretlerinin fethi ve açılışı ise öyle bir hakikattır ki,