Haşir Risalesi — Sayfa 61

oturanlar misafirlerdir. Onların Rabb-ı Kerîm'i, onları Dârü's-Selâm'a davet eder.

Üçüncü Esas:Hem anlarsın ki, şu dünyadaki tezyinat, yalnız telezzüz veya tenezzüh için değil. Çünkü bir zaman lezzet verse, firakıyla bir çok zaman elem verir. Sana tattırır, iştihânı açar, fakat doyurmaz. Çünkü ya onun ömrü kısa, ya senin ömrün kısadır. Doymağa kâfi değil... Demek kıymeti yüksek, müddeti kısa olan şu tezyinat; ibret içindir.

(Hâşiye-1): Evet, madem herşeyin kıymeti ve dekâik-ı san'atı gayet yüksek ve güzel olduğu halde, müddeti kısa, ömrü azdır. Demek o şeyler nümûnelerdir. Başka şeylerin suretleri hükmündedirler. Ve madem müşterilerin nazarlarını, asıllarına çeviriyorlar gibi bir vaziyet vardır. Öyle ise, elbette şu dünyadaki o çeşit tezyinât; bir Rahman-ı Rahîm'in rahmetiyle, sevdiği ibâdına hazırladığı niâm-ı Cennet'in nümûneleridir, denilebilir ve denilir ve öyledir.

Şükür içindir, usûl-ü dâimîsine teşvik içindir. Başka gayet ulvî gayeler içindir.

Dördüncü Esas:Hem anlarsın ki, şu dünyadaki müzeyyenat ise,

(Hâşiye-2): Evet, her şeyin vücûdunun müteaddit gayeleri ve hayatının müteaddit neticeleri vardır. Ehl-i dalâletin tevehhüm ettikleri gibi dünyaya, nefislerine bakan gayelere münhasır değildir. Tâ, abesiyet ve hikmetsizlik içine girebilsin. Belki her şeyin gâyât-ı vücûdu ve netâic-i hayatı üç kısımdır: Birincisi ve en ulvîsi: Sâni'ine bakar ki, o şeye taktığı hârika-i san'at murassaatını, Şâhid-i Ezelî'nin nazarına resm-i geçit tarzında arzetmektir ki, o nazara bir ân-ı seyyâle yaşamak kâfi gelir. Belki vücûda gelmeden, bilkuvve niyet hükmünde olan istidadı yine kâfidir. İşte seriü'z-zevâl lâtif masnûât ve vücûda gelmeyen, yani sünbül vermeyen, birer hârika-i san'at olan çekirdekler, tohumlar şu gayeyi bitamâmiha verir. Faidesizlik ve abesiyet onlara gelmez. Demek her şey; hayatıyla, vücûduyla Sâni'inin mu'cizât-ı kudretini ve âsâr-ı san'atını teşhir edip, Sultân-ı Zülcelâl'in nazarına arzetmek birinci gayesidir. İkinci kısım gaye-i vücûd ve netice-i hayat: Zîşuura bakar. Yani her şey, Sâni'-i Zülcelâl'in birer mektub-u hakâik-nümâ, birer kasîde-i letâfet-nümâ, birer kelime-i hikmet-edâ hükmündedir ki, melâike ve cin ve hayvanın ve insanın enzarına arzeder, mütâlâaya davet eder. Demek, ona bakan her zîşuura, ibret-nümâ bir mütâlâagâhtır. Üçüncü kısım gaye-i vücûd ve netice-i hayat: O şeyin nefsine bakar ki, telezzüz ve tenezzüh ve bekâ ve rahatla yaşamak gibi cüz'î neticelerdir. Meselâ: Azîm bir sefine-i sultâniyede bir hizmetkârın dümencilik ettiğinin gayesi, sefine itibariyle yüzde birisi kendisine, ücret-i cüz'iyesine ait.. doksandokuzu sultâna ait olduğu gibi; her şeyin nefsine ve dünyaya ait gayesi bir ise, Sâni'ine ait doksandokuzdur. İşte bu taaddüd-ü gayattandır ki; birbirine zıd ve münâfî görünen hikmet ve iktisad, cûd ve sehâ ve bilhassa nihâyetsiz sehâ ile sırr-ı tevfiki şudur ki: Birer gaye nokta-i nazarında cûd ve sehâ hükmeder, ism-i Cevvad tecelli eder. Meyveler, hubublar; o tek gaye nokta-i nazarında bigayr-ı hisabdır. Nihâyetsiz cûdu gösteriyor. Fakat, umum gayeler nokta-i nazarında; hikmet hükmeder, ism-i Hakîm tecelli eder. Bir ağacın ne kadar meyveleri var, belki her meyvenin o kadar gayeleri vardır ki; beyan ettiğimiz üç kısma tefrik edilir. Şu umum gayeler, nihayetsiz bir hikmeti ve iktisadı gösteriyor. Zıt gibi görünen nihâyetsiz hikmet, nihâyetsiz cûd ile, sehâ ile içtima ediyor. Meselâ: Asker ordusunun bir gayesi, temin-i âsâyiştir. Bu gayeye göre ne kadar asker istersen var ve hem pek fazladır. Fakat, hıfz-ı hudud ve mücahede-i a'dâ gibi sâir vazifeler için, bu mevcud ancak kâfi gelir. Kemâl-i hikmetle muvâzenededir. İşte hükûmetin hikmeti, haşmet ile içtima ediyor. O halde, o askerlikte fazlalık yoktur denilebilir...

Cennet'te ehl-i îman için rahmet-i Rahman'la iddihar olunan nîmetlerin nümûneleri, suretleri hükmündedir.