Haşir Risalesi — Sayfa 83

Çünkü şu bekâsız dünya ve mâfîhâ, onların tam hakikatlarına mazhar olamadığı mâlûmdur.

Eğer, başka yerde dahi onlara tam mazhar olacak mekân bulunmazsa; o vakit gündüzü dolduran ziyâyı gördüğü halde, güneşin vücûdunu inkâr etmek derecesinde bir divânelikle, şu her şeyde bulunan gözümüz önündeki hikmeti inkâr etmek, şu nefsimizde ve ekser eşyada her vakit müşâhede ettiğimiz inâyeti inkâr etmek ve şu pek kuvvetli emârâtı görünen adâleti inkâr etmek

(Hâşiye): Evet, adâlet iki şıktır. Biri müsbet, diğeri menfîdir. Müsbet ise, hak sahibine hakkını vermektir. Şu kısım adâlet, bu dünyada bedâhet derecesinde ihâtası vardır. Çünkü "Üçüncü Hakikat"ta isbat edildiği gibi; her şeyin istidad lisanıyla ve ihtiyâc-ı fıtrî lisanıyla ve ıztırar lisanıyla Fâtır-ı Zülcelâl'den istediği bütün matlûbâtını ve vücûd ve hayatına lâzım olan bütün hukukunu mahsus mîzanlarla, muayyen ölçülerle bilmüşâhede veriyor. Demek, adâletin şu kısmı, vücûd ve hayat derecesinde kat'î vardır. İkinci kısım menfîdir ki, haksızları terbiye etmektir. Yani haksızların hakkını, tâzib ve tecziye ile veriyor. Şu şık ise, çendan tamamıyla şu dünyada tezâhür etmiyor. Fakat o hakikatın vücûdunu ihsas edecek bir surette hadsiz işârât ve emârât vardır. Ezcümle: Kavm-i Âd ve Semud'dan tut, tâ şu zamanın mütemerrid kavimlerine kadar gelen sille-i te'dip ve tâziyâne-i tâzib, gayet âlî bir adâletin hükümran olduğunu hads-i kat'î ile gösteriyor...

ve şu her yerde gördüğümüz merhameti inkâr etmek lâzımgeldiği gibi; şu kâinatta gördüğümüz icraât-ı