Hizmet Düsturları — Sayfa 237

56. Düstur

Zaruriyat-ı Dinîyeyi Muhafaza Etmek

TALİM-İ NAZARİYATTAN ZİYADE, TEZKİR-İ MÜSELLEMATA İHTİYAÇ VAR

- Zaruriyat-ı dinî, müsellemat-ı Şer'î; kulûblerde hasıldır,ihtar ile huzuru, tezkir ile şuuru.Matlub da hasıl olur. İbare-i Arabî (*) daha ulvî ediyor tezkiri, hem ihtarı.

Onun için Cum'ada hutbe-i Arabiye,zaruriyatı ihtar, müsellematı tezkir,maalkifaye olur onun tarz-ı tezkiri.

Nazariyatı talim onda maksud değildir. Hem İslâmın vahdanî sîmasında şu Arabî ibare bir nakş-ı vahdettir; kabul etmez teksiri. S. 732

-İkinci sebeb: «Hutbe, bazı suver-i Kur'aniyenin nasihatları anlaşılmak içindir." Evet eğer millet-i İslâm,İslâmiyetin zaruriyatı ve müsellematı ve malûm olan ahkâmını,ekseriyet itibariyle imtisal edip yerine getirseydi, o vakit nazariyat-ı şer'iye ve mesail-i dakika ve nasayih-i hafiyeyi anlamak için, bildiği lisan ile hutbe okunması ve suver-i Kur'aniyenin -eğer mümkün olsaydı- tercümesi (Haşiye) belki müstahsen olurdu.

Fakat namaz, zekat, orucun vücubu ve katl, zina ve şarabın haramiyeti gibi malûm olan ahkâm-ı kat'iyye-i İslâmiye mühmel kalıyor.Avam-ı nas, onların vücubunu ve haramiyetini ders almağa muhtaç değiller.Belki teşvik ve ihtar ile o ahkâm-ı kudsiyeyi hatırlatıp, İslâmiyet damarını ve iman hissini tahrik etmekle imtisallerine teşvik ve tezkire ve ihtara muhtaçtırlar.S. 483

- Dinin zaruriyatı ki, içtihad onlara giremez. Çünki kat'î ve muayyendirler. Hem o zaruriyat, kut ve gıda hükmündedirler. Şu zamanda terke uğruyorlar ve tezelzüldedirler. Ve bütün himmet ve gayreti, onların ikamesine ve ihyasına sarfetmek lâzım gelirken,İslâmiyet'in nazariyat kısmında ve selefin içtihadat-ı safiyane ve hâlisanesiyle, bütün zamanların hacatına dar gelmeyen efkârları olduğu halde, onları bırakıp heveskârane yeni içtihadlar yapmak, bid'akârane bir hıyanettir. S. 480

Zaruriyat-ı Diniyede İçtihad Olamaz, Te'vil Yapılamaz

- Dinin zaruriyâtı ki, içtihad onlara giremez çünkü kat'î ve muayyendirler.S. 480

-Mezahibin ihtilafı ise: Sahib-i şeriatın gösterdiği nazarî düsturların tarz-ı tefehhümünden ileri gelmiştir. "Zaruriyat-ı Diniye"denilen ve kabil-i tevil olmayan ve"Muhkemat"denilen düsturları ise,hiç bir cihette kabil-i tebdil değildir ve medar-ı içtihad olamaz.M. 435

-Peygambere bildirilen umûr-u gaybiye, bir kısmı tafsil ile bildirilir.Bu kısımda hiç tasarruf edilmez ve karışamaz. Kur'anın ve hadîs-i kudsînin muhkematı gibi.

Ve diğer bir kısmı icmal ile bildirilir, tafsilât ve tasviratı onun içtihadına havale edilir. İmana girmeyen hâdisat-ı kevniyeye ve vukuat-ı istikbaliyeye dair hadîsler gibi. Bu kısımda, Peygamberimiz (Aleyhissalâtü Vesselâm) belâgatıyla -temsiller suretinde- sırr-ı teklif hikmetine muvafık tafsil ve tasvir eder. Ş. 579

-Halk-ı şer, şer değil belki kesb-i şer, şerdir. Çünkü, halk ve icad umum neticelere bakar. Bir şerrin vücudu çok hayırlı neticelere mukaddeme olduğu için, o şerrin icadı, neticeler itibarıyla hayır olur, hayır hükmüne geçer...

...Mutezile bu sırrı anlamadıkları için,"Halk-ı şer, şerdir ve çirkinin icadı çirkindir" diye, Cenâb-ı Hakkı takdis için, şerrin icadını ona vermemişler, dalâlete düşmüşler, "ve bi'l-kaderi hayrihî ve şerrihî" olan bir rükn-ü imaniyeyi tevil etmişler.L. 76