ايكنجى مسئلهِٔ مهمّه‌در

دردنجيسى:

اون سكزنجى مكتوبده طبقاتِ أرضڭ عجائبنه دائر أهلِ كشفڭ طورِ عقل خارجنده بيان ايتدكلرى تصويراته دائر بر تمثيل ذكر ايديلمشدر. خلاصه‌سى شودر كه: كُرهِٔ أرض، عالمِ شهادتده بر چكردكدر· عالمِ مثاليه و برزخيه‌ده بر بيوك آغاج گبى، سماواته اوموز اوموزه ووره‌جق بر عظمتده‌در. أهلِ كشفڭ كُرهِٔ أرضده عفريتلره مخصوص طبقه‌سنى بيڭ سنه‌لك بر مسافه گورمه‌لرى، عالمِ شهادته عائد كُرهِٔ أرضڭ چكردگنده دگل، بلكه عالمِ مثاليده‌كى داللرينڭ و طبقه‌لرينڭ تظاهريدر. مادام كُرهِٔ أرضڭ ظاهرًا أهمّيتسز بر طبقه‌سنڭ بويله باشقه عالمده عظمتلى تظاهراتى وار· ألبته يدى قات سماواته مقابل يدى قات دينيله‌بيلير و مذكور نقطه‌لرى إخطار ايچون ايجاز ايله إعجازكارانه بر طرزده آياتِ قرآنيه، سماواتڭ يدى طبقه‌سنه قارشى بو كوچوجك أرضى مقابل گوسترمكله إشارت ايدييور.

ايكنجى مسئلهِٔ مهمّه‌در:

شو آيتِ كريمه گبى متعدّد آيتلر، سماواتى يدى سما اولارق بيان ايدييور. إشارات الإعجاز تفسيرنده أسكى حربِ عمومينڭ برنجى سنه‌سنده جبههِٔ حربده إختصار مجبوريتيله غايت مجمل بيان ايتديگمز او مسئله‌نڭ يالڭز بر خلاصه‌سنى يازمق مناسبدر. شويله كه:

أسكى حكمت، سماواتى طوقوز تصوّر ايدوب، لسانِ شرعيده، عرش و كرسى يدى سماوات ايله برابر قبول ايدوب عجيب بر صورتله سماواتى تصوير ايتمشديلر. او أسكى حكمتڭ داهى حكماسنڭ شعشعه‌لى إفاده‌لرى، نوعِ بشرى

چوق عصرلر مدّتنجه تحكّملرى آلتنده طوتمشلر. حتّى چوق أهلِ تفسير، آياتڭ ظاهرلرينى اونلرڭ مذهبنه گوره توفيق ايتمگه مجبور قالمشلر. او صورتله قرآنِ حكيمڭ إعجازينه بر درجه پرده چكيلمشدى. و حكمتِ جديده نامى ويريلن يڭى فلسفه ايسه، أسكى فلسفه‌نڭ مرور و عبوره و خرق و إلتيامه قابل اولميان سماوات حقّنده‌كى إفراطنه مقابل تفريط ايدوب، سماواتڭ وجودينى عادتا إنكار ايدييورلر. أوّلكيلر إفراط، صوڭره‌كيلر تفريط ايدوب حقيقتى تماميله گوستره‌مه‌مشلر. قرآنِ حكيمڭ حكمتِ قدسيه‌سى ايسه، او إفراط و تفريطى بيراقوب حدِّ وسطى إختيار ايدوب دير كه: صانعِ ذو الجلال، يدى قات سماواتى خلق ايتمشدر. حركت ايدن ييلديزلر ايسه، باليقلر گبى سما ايچنده گزرلر و تسبيح ايدرلر. حديثده

دينيلمش. يعنى: "سما، أمواجى قرارداده اولمش بر دڭزدر."

ايشته بو حقيقتِ قرآنيه‌يى يدى قاعده و يدى وجه معنا ايله غايت مختصر بر صورتده إثبات ايده‌جگز.

برنجى قاعده:

فنًّا و حكمةً ثابتدر كه: بو حدّى يوق فضاىِ عالم، نهايتسز بر بوشلق دگل، بلكه "أثير" ديدكلرى مادّه ايله طولودر.

ايكنجيسى:

فنًّا و عقلاً، بلكه مشاهدةً ثابتدر كه: أجرامِ علويه‌نڭ جاذبه و دافعه گبى قانونلرينڭ رابطه‌سى و ضيا و حرارت و ألكتريق گبى مادّه‌لرده‌كى قوّتلرڭ ناشرى و ناقلى، او فضايى طولديران بر مادّه موجوددر.

اوچنجيسى:

مادّهِٔ أثيريه، أثير قالمقله برابر، سائر مادّه‌لر گبى مختلف تشكّلاته و آيرى آيرى صورتلرده بولونديغى تجربةً ثابتدر. أوت ناصلكه بخار، صو، بوز گبى هوائى، مايع، جامد اوچ نوع أشيا، عين مادّه‌دن اولويور. اويله ده: مادّهِٔ أثيريه‌دن دخى يدى نوع طبقات اولماسنه هيچ بر مانعِ عقلى اولماديغى گبى، هيچ بر إعتراضه مدار اولماز.