Dördüncü Kelime

Halbuki, küçücük sineğin kanadından ve göz bebeğindeki hüceyrecikten tut, tâ tayyare-i cevviye olan hadsiz kuşlara, tâ manzume-i şemsiyeye kadar her şeyde cüz'î-küllî, küçük ve büyük en mükemmel bir intizam bulunması; şeksiz ve kat'î bir surette şeriklerin muhâliyetine ve mâdumiyetine delâlet ettiği gibi, Vâcibü'l-Vücud'un mevcudiyetine ve vahdetine bilbedâhe şehâdet eder.

DÖRDÜNCÜ KELİME:

dür. Bundaki uzun hüccete gâyet kısa bir işâret:

Evet, gözümüzle görüyoruz ki; zemin yüzünü bir tarla yapıp içinde, herbir baharda yüzbin nevi nebâtâtın tohumlarını beraber, karışık olarak o pek geniş tarlada ekiyor. Ve mahsulâtlarını ayrı ayrı, hiç karıştırmayarak, şaşırmayarak kemâl-i intizamla kaldırıp ikiyüzbin nevi hayvânâtına ondan erzak ve tâyinatı –rahmet ve hikmet eliyle– ihtiyaçlarına göre tevzi eden hadsiz kudret ve ilim sahibi bir mutasarrıf perde arkasında var ki; bu geniş ve zengin mülkünde, hususan zemin tarlasında bu tasarrufatı yapıyor. Bu Mutasarrıf-ı Hakîm'i ve Mâlik-i Rahîm'i tanımayan; bu zemini, ahmak sofestaîler gibi mahsulâtıyla inkâr etmeğe mecbur olur.