Muhâkemât Dersleri — Sayfa 428

İşte başlıyorum: Nahu…

Kübra ve suğradan neticeye

Mantıkta "kübra" ve "suğra" kavramları vardır. Mesela şu cümlelere bakalım:

-Her sarhoşluk veren şey haramdır (Kübra).

-Bira sarhoşluk vericidir. (Suğra)

-O hâlde bira haramdır. (Netice)

Bediüzzaman, birinci ve ikinci makaleleri kübra ve suğra olarak ele almış, bunların uygulamasını ve verdiği sonuçları da Üçüncü Makaleye bırakmıştır.

Hads-i sâdık

Aklın başlıca iki çeşit seyri vardır:

1. Fikir.

2. Hads (sezgi.)

Fikir; aklın, ağır, tedrici ve zamanla kayıtlı olan düşünme seyridir.Hads ise, aklın bir lahzada, bir hamlede matluba ulaşıverecek derecede seri olan ani seyridir."

Bunlardan "Fikir, görgüleri ve bilgileri bir tertibe koyup bildiğinden bilmediğini anlamak, ahiri evvele bağlamaktır.

Hads, bir şeyin birden açılması, dolaysız kavrama, bir anda yakalamadır, şimşek gibi bir sür'at-i intikaldir.

Gecenin karanlığında çakan şimşeğin birden etrafı aydınlatması gibi, hads şimşeği dahi, birden insanın idrak âlemlerini aydınlatıverir.

Fikir, hadse bir altyapı oluşturur. Mesela, ilmî bir keşif için yoğun bir tefekkür içine giren ilim adamları, günün birinde meselelerini iç âlemlerinde halledilmiş, çözülmüş bulurlar. Bu, fikre terettüp eden bir hads parıltısıdır.

İki tahta parçası birbirine sürtülünce bir süre sonra, tahtadan alev çıkar. Keza, bir mercekle güneşin harareti kâğıda odaklandığında, bir zaman sonra kâğıt yanmaya başlar. Onun gibi, tefekkürde yoğunlaşan insanlar, bazan kendilerini çok farklı bir idrak boyutunda bulabilirler.