Münâzarât — Sayfa 39

memuriyet filcümle ve askerlik bilcümle bizde olduğu için, servetimizi israf eline verip neslimizi etrafa saçıp zayî ettik. Eğer öyle gitse idi, biz de elden giderdik. İşte onların asker olması, zarurete yakın bir maslahat-ı mürseledir. Hem de mecburuz. Mesâlih-i mürsele ise, İmam-ı Mâlik mezhebinde bir illet-i şer'iye olabilir.

S–Şimdi Ermeniler kaymakam ve vali oluyorlar, nasıl olur?

C–Saatçı ve makineci ve süpürgeci oldukları gibi... Zira meşrutiyet, hâkimiyet-i millettir. Hükûmet hizmetkârdır. Meşrutiyet doğru olursa; kaymakam ve vali, reis değiller, belki ücretli hizmetkârlardır. Gayr-ı müslim reis olamaz, fakat hizmetkâr olur. Farzediniz ki, memuriyet bir nevi riyâset ve bir ağalıktır. Gayr-ı müslimlerden üç bin adamı ağalığımıza, riyâsetimize şerik ettiğimiz vakitte; millet-i İslâmiye'den aktar-ı âlemde üç yüz bin adamın riyâsetine yol açılıyor. Biri zayî edip, bini kazanan zarar etmez.

S–Şeriatın bazı ahkâmı, meselâ valilerin vazifelerine taalluku var.

C–Bundan sonra bizzarure hilafeti temsil eden Meşihat-ı İslâmiye ve diyanet dairesi; hem âlî, hem mukaddes, hem ayrı, hem nezzâre olacaktır. Şimdi hâkim şahıs değil, efkâr-ı