Altıncı Sualin Tetimmesi ve Haşiyesi

[Ondördüncü Söz'ün Zeyli'nden kısacık bir ilâve ve ektir]

Altıncı Sualin Tetimmesi ve Hâşiyesi:

Ehl-i dalâlet ve ilhad, mesleklerini muhafaza ve ehl-i îmânın intibahlarına mukâbele ve mümânaât etmek için, o derece garip bir temerrüd ve acib bir hamâkat gösteriyorlar ki, insanı insaniyetten pişman eder.

Meselâ: Bu âhirde, beşerin bir derece umûmiyet şeklini alan zulümlü, zulümatlı isyanından anâsır-ı külliye kızdıklarından ve Hàlık-ı Arz ve Semâvat dahî, değil husûsî bir Rubûbiyet; belki bütün kâinatın, bütün âlemlerin Rabbi ve Hâkimi haysiyetiyle, küllî ve geniş bir tecelli ile kâinatın hey'et-i mecmuasında ve rubûbiyetin dâire-i külliyesinde nev'-i insanı uyandırmak ve dehşetli tuğyanından vazgeçirmek ve tanımak istemedikleri kâinât sultanını tanıttırmak için; emsâlsiz, kesilmeyen bir su, hava, elektrikten; zelzeleyi, fırtınayı ve harb-i umûmî gibi umûmî ve dehşetli âfâtı nev'-i insanın yüzüne çarparak onunla hikmetini, kudretini, adâletini, kayyumiyetini, irâdesini ve hâkimiyetini pek zâhir bir surette

gösterdiği halde; insan suretinde bir kısım ahmak şeytanlar ise, o küllî işarât-ı Rabbâniyeye ve terbiye-i İlâhiye'ye karşı eblehâne bir temerrüd ile mukâbele edip diyorlar ki: "Tabiattır; bir mâdenin patlamasıdır; tesâdüfîdir. Güneşin harâreti ve elektrikle çarpmasıdır ki; Amerika'da beş saat bütün makineleri durdurmuş ve Kastamonu vilayeti cevvinde ve havasında semâyı kızartmış, yangın suretini vermiş." diye mânâsız hezeyanlar ediyorlar.

Dalâletten gelen hadsiz bir cehâlet ve zındıkadan neş'et eden çirkin bir temerrüd sebebiyle bilmiyorlar ki: Esbab yalnız birer bahânedirler, birer perdedirler. Dağ gibi bir çam ağacının cihazatını dokumak ve yetiştirmek için, bir köy kadar yüz fabrika ve tezgâh yerine, küçücük çekirdeğini gösterir: "İşte bu ağaç bundan çıkmış." diye Sâni'inin o çamda gösterdiği bin mu'cizatı inkâr eder misillû bâzı zâhirî sebepleri irae eder. Hâlık'ın ihtiyar ve hikmet ile işlenen pek büyük bir fiil-i rubûbiyetini hiçe indirir.

Bâzen, gâyet derin ve bilinmez ve çok ehemmiyetli, bin cihette de hikmeti bulunan bir hakîkata fennî bir nam takar. Güya o nam ile mâhiyeti anlaşıldı; âdileşti; hikmetsiz, mânâsız kaldı.