خاتمه

خاتمه

عصرلره گوره شريعتلر دگيشير. بلكه بر عصرده، قَوملره گوره آيرى آيرى شريعتلر، پيغمبرلر گله‌بيلير و گلمشدر. خاتم الأنبيادن صوڭره شريعتِ كبراسى، هر عصرده، هر قَومه كافى گلديگندن، مختلف شريعتلره إحتياج قالمامشدر. فقط تفرّعاتده، بر درجه آيرى آيرى مذهبلره إحتياج قالمشدر. أوت ناصلكه موسملرڭ دگيشمه‌سيله ألبسه‌لر دگيشير، مزاجلره گوره علاجلر تبدّل ايدر. اويله ده، عصرلره گوره شريعتلر دگيشير، ملّتلرڭ إستعدادينه گوره أحكام تحوّل ايدر. چونكه أحكامِ شرعيه‌نڭ تفرّعات قسمى، أحوالِ بشريه‌يه باقار. اوڭا گوره گلير، علاج اولور. أنبياءِ سالفه زماننده، طبقاتِ بشريه بربرندن چوق اوزاق و سجيه‌لرى هم بر درجه قابا، هم شدّتلى و أفكارجه إبتدائى و بدويته ياقين اولديغندن، او زمانده‌كى شريعتلر، اونلرڭ حالنه موافق بر طرزده آيرى آيرى گلمشدر. حتّى بر قطعه‌ده بر عصرده، آيرى آيرى پيغمبرلر و شريعتلر بولونورمش. صوڭره آخر زمان پيغمبرينڭ گلمسيله، إنسانلر گويا إبتدائى درجه‌سندن، إعداديه درجه‌سنه ترقّى ايتديگندن، چوق إنقلابات و إختلاطات ايله أقوامِ بشريه بر تك درس آلاجق، بر تك معلّمى ديڭله‌يه‌جك، بر تك شريعتله عمل ايده‌جك وضعيته گلديگندن، آيرى آيرى شريعته إحتياج قالمامشدر، آيرى آيرى معلّمه ده لزوم گورولمه‌مشدر. فقط تمامًا بر سويه‌يه گلمديگندن و بر طرزِ حياتِ إجتماعيه ده گيمديگندن، مذهبلر تعدّد ايتمشدر. أگر بشرڭ أكثريتِ مطلقه‌سى بر مكتبِ عالينڭ طلبه‌سى گبى، بر طرزِ حياتِ إجتماعيه‌يى گيسه، بر سويه‌يه گيرسه· او وقت مذهبلر توحيد ايديله‌بيلير. فقط بو حالِ عالم، او حاله مساعده ايتمديگى گبى، مذاهب ده بر اولماز.

أگر ديسه‌ڭ:

حق بر اولور· ناصل بويله درت و اون ايكى مذهبڭ مختلف أحكاملرى حق اولابيلير؟

الجواب:

بر صو، بش مختلف مزاجلى خسته‌لره گوره ناصل بش حكم آلير· شويله كه: بريسنه، خسته‌لغنڭ مزاجنه گوره صو علاجدر، طبًّا واجبدر. ديگر بريسنه، خسته‌لغى ايچون زهر گبى مضردر· طبًّا اوڭا حرامدر. ديگر بريسنه، آز ضرر ويرر· طبًّا اوڭا مكروهدر. ديگر بريسنه، ضررسز منفعت ويرر· طبًّا اوڭا سنّتدر. ديگر بريسنه نه ضرردر، نه منفعتدر· عافيتله ايچسين، طبًّا اوڭا مباحدر. ايشته حق بوراده تعدّد ايتدى. بشى ده حقدر. سن دييه‌بيلير ميسڭ كه: "صو يالڭز علاجدر، يالڭز واجبدر، باشقه حكمى يوقدر."

ايشته بونڭ گبى، أحكامِ إلٰهيه مذهبلره حكمتِ إلٰهيه‌نڭ سَوقيله إتّباع ايدنلره گوره دگيشير، هم حق اولارق دگيشير و هر بريسى ده حق اولور، مصلحت اولور. مثلا، حكمتِ إلٰهيه‌نڭ تنسيبيله إمامِ شافعىيه إتّباع ايدن، أكثريت إعتباريله حنفيلره نسبةً كويليلگه و بدويلگه داها ياقين اولوب جماعتى بر تك وجود حكمنه گتيرن حياتِ إجتماعيه ده ناقص اولديغندن، هر برى بِالذّات درگاهِ قاضى الحاجاتده كندى دردينى سويله‌مك و خصوصى مطلوبنى ايسته‌مك ايچون، إمام آرقه‌سنده فاتحه‌يى برر برر اوقويورلر. هم عينِ حق و محضِ حكمتدر. إمامِ أعظمه إتّباع ايدنلر، أكثريتِ مطلقه إعتباريله، إسلامى حكومتلرڭ أكثريسى، او مذهبى إلتزام ايتمه‌سيله مدنيته، شهرليلگه داها ياقين و حياتِ إجتماعيه‌يه مستعد اولديغندن· بر جماعت، بر شخص حكمنه گيروب، بر تك آدم عموم نامنه سويلر· عموم قلبًا اونى تصديق و ربطِ قلب ايدوب، اونڭ سوزى عمومڭ سوزى حكمنه گچديگندن، حنفى مذهبنه گوره إمام آرقه‌سنده فاتحه اوقونماز. اوقونمامسى عينِ حق و محضِ حكمتدر.