دردنجى لمعه

ايشته ذىحيات اوستنده اولان پك چوق خاتمِ ربّانيدن بر تك خاتم، بويله نورينى گوسترسه و اونڭ آياتنى شويله اوقوتديرسه، عجبا بردن بتون او خاتملره باقه‌بيلسه‌ڭ، گوره‌بيلسه‌ڭ:

ديميه‌جك ميسڭ؟

دردنجى لمعه: باق، شو سماواتڭ دڭزنده يوزن و شو زمينڭ يوزنده سرپيلن رنگارنك موجوداته و چشيد چشيد مصنوعاته دقّت ايت! گوره‌جكسڭ كه· هر برى اوستنده شمسِ أزلينڭ تقليد قبول ايتمز طرّه‌لرى واردر. ناصل حياتده سكّه‌لرى، ذىحياتده خاتملرى گورونويور و بر ايكيسنى گوردك. إحيا اوستنده دخى اويله طرّه‌لرى واردر. تمثيل، درين معنالرى فهمه ياقينلاشديرديغندن بر تمثيل ايله شو حقيقتى گوستره‌جگز.

مثلا، گونش سيّاره‌لردن طوت تا قطره‌لره قدر، تا جامڭ كوچك پارچه‌لرينه قدر و قارڭ پارلاق ذرّه‌جكلرينه قدر شو گونشڭ مثاليه‌سندن و إنعكاسندن بر طرّه‌سى، گونشه مخصوص بر أثرِ نورانيسى گورونويور. شايد او حدسز شيلرده گورونن گونشجكلرينى، گونشڭ جلوهِٔ إنعكاسى و تجلّئِ عكسى اولديغنى قبول ايتمزسه‌ڭ، او وقت هر بر قطره‌ده و ضيايه معروض هر بر جام پارچه‌سنده و ايشيغه مقابل هر شفّاف بر ذرّه‌جكده· طبيعى، حقيقى بر گونشڭ وجودينى بِالأصاله قبول ايتمك گبى غايت درجه بر ديوانه‌لكله، نهايتسز بر بلاهته دوشمكلگڭ لازم گلير.

اويله ده: شمسِ أزلينڭ تجلّياتِ نورانيه‌سندن "إحيا" يعنى "حيات ويرمك" جهتنده، هر بر ذىحيات اوستنده اويله بر طرّه‌سى واردر كه· فرضا بتون أسباب طوپلانسه و برر فاعلِ مختار كسيلسه‌لر، ينه او طرّه‌يى تقليد ايده‌مزلر. زيرا هر برى برر معجزهِٔ قدرت اولان ذىحياتلر، هر برى او شمسِ أزلينڭ شعاعلرى حكمنده اولان أسماسنڭ نقطهِٔ محراقيه‌سى صورتنده‌در. أگر ذىحيات اوستنده گورونن او نقشِ عجيبِ صنعتى، او نظمِ غريبِ حكمتى و او تجلّئِ سرِّ أحديتى، ذاتِ أحدِ صمده ويريلمديگى وقت· هر بر ذىحياتده، حتّى بر سينكده، بر چيچكده نهايتسز بر قدرتِ فاطره ايچنده صاقلانديغنى و هر شيئى محيط بر علم بولونديغنى و كائناتى إداره ايده‌جك بر إرادهِٔ مطلقه اونده موجود اولديغنى، بلكه واجب الوجوده مخصوص باقى صفتلرى دخى اونلرڭ ايچنده بولونديغنى قبول ايتمك، عادتا او چيچگڭ، او سينگڭ هر بر ذرّه‌سنه بر الوهيت ويرمك گبى ضلالتڭ أڭ أبلهجه‌سنه، خرافاتڭ أڭ أحمقجه‌سنه بر دركه‌سنه دوشمك لازم گلير. زيرا او شيئڭ ذرّه‌لرينه، خصوصًا تخم اولسه‌لر، اويله بر وضعيت ويريلمش كه· او ذرّه، جزئى اولديغى ذىحياته باقار، اونڭ نظامنه گوره وضعيت آلير. بلكه او ذىحياتڭ بتون نوعنه باقار گبى، او نوعڭ دوامنه يارايه‌جق هر يرده زرع ايتمك و نوعنڭ بايراغنى ديكمك ايچون قنادجقلرله قنادلانمق گبى بر كيفيت آلير. بلكه او ذىحيات علاقه‌دار و محتاج اولديغى بتون موجوداته قارشى معاملاتنى و مناسباتِ رزقيه‌سنى دوام ايتديره‌جك بر وضعيت طوتويور.

ايشته أگر او ذرّه، بر قديرِ مطلقڭ مأمورى اولمازسه و نسبتى او قديرِ مطلقدن كسيلسه· او وقت او ذرّه‌يه، هر شيئى گورور بر گوز، هر شيئه محيط بر شعور ويرمك لازمدر.

الحاصل:

ناصل شو قطره‌لرده و جامڭ ذرّه‌جكلرنده اولان گونشجكلر و چشيد چشيد رنكلر، گونشڭ جلوهِٔ عكسنه و إنعكاسنڭ تجلّيسنه ويريلمزسه، بر تك گونشه مقابل نهايتسز گونشلرى قبول ايتمك لازم گلير. محال أندر محال بر خرافه‌يى قبول ايتمك إقتضا ايدر. عينًا بونڭ گبى، أگر هر شى قديرِ مطلقه ويريلمزسه، بر تك اللّٰهه مقابل نهايتسز بلكه ذرّاتِ كائنات عددنجه إلٰهلرى قبول ايتمك گبى، يوز درجه محال ايچنده‌كى بر محالى موجود قبول ايتمك گبى بر ديوانه‌لك هذياننه دوشمك لازم گلير.