Tabiat Risalesi — Sayfa 12

Hakîm-i Ezelî'nin, mîzan-ı kazâ ve kaderiyle alınan mevâdd-ı hayatiye, hadsiz bir hikmet ve nihayetsiz bir ilim ve herşeye şâmil bir irade ile vücûd bulabilir. "Kör, sağır, hududsuz, sel gibi akan küllî anâsır ve tabâyî ve esbâbın işidir" diyen bedbaht, "O tiryâk-ı acib, kendi kendine, şişelerin devrilmesinden çıkıp olmuştur" diyen dîvâne bir hezeyancı, sarhoş bulunan bir ahmaktan daha ziyade ahmaktır.

Evet, o küfür; ahmakane, sarhoşane, dîvânece bir hezeyandır.

İkinci Muhâl:Eğer her şey, Vâhid-i Ehad olan Kadîr-i Zülcelâl'e verilmezse, belki esbâba isnad edilse, lâzım gelir ki âlemin pek çok anâsır ve esbâbı, herbir zîhayatın vücûdunda müdahalesi bulunsun. Halbuki, sinek gibi bir küçük mahlûkun vücûdunda, kemâl-i intizam ile gayet hassas bir mîzan ve tamam bir ittifak ile, muhtelif ve birbirine zıt, mübayin esbâbın içtimâı, o kadar zâhir bir muhâldir ki, sinek kanadı kadar şuuru bulunan, "Bu muhâldir, olamaz!" diyecektir.

Evet, bir sineğin küçücük cismi, kâinatın ekser anâsır ve esbâbı ile alâkadardır; belki bir hülâsasıdır. Eğer Kadîr-i Ezelî'ye verilmezse, o esbâb-ı maddiye, onun vücûdu yanında