Divan-ı Harb-i Örfî — Sayfa 73

libası giymiş vahşi bir adama benzerdi. Şimdi ittihad-ı millî sebebiyle medenî adam; fakat yarı medenî, yarı vahşi libasında bize arz-ı dîdar ediyor. Evvel şarkta fenalığın sebebi, şarkın uzvu hastalanmış zannediyordum. Vakta ki, hasta olan İstanbul'u gördüm. Nabzını tuttum. Teşrih ettim. Anladım ki, kalbindeki hastalıktır, her tarafa sirayet eder. Tedavisine çalıştım, bir divanelikle taltif edildim.

Hem de gördüm ki; medeniyet-i hakikiyeyi teşkil eyleyen İslâmiyet, maddî cihetinde medeniyet-i hazıradan geri kalmış. Güya İslâmiyet sû-i ahlâkımızdan darılmış mazi tarafına dönüp gidiyor. Zaman-ı saadete bizi şikayet edecektir. Bunun en büyük sebebi; istibdattan sonra, mürşid-i umumî üç büyük şubenin –ki "cümlenin maksudu bir amma rivayet muhtelif" veyahut

beytinin mâsadakı olan ehl-i medrese ve ehl-i mekteb ve ehl-i tekyenin– tebâyün-ü efkâr ve tehâlüf-ü meşâribidir.

Bu tebâyün-ü efkâr ahlâk-ı İslâmiyenin esasını sarsmış, ittihâd-ı milleti çatallaştırmış, terakkiyât-ı medeniyeden geri bırakmıştır. Zira