Elhüccetüzzehra — Sayfa 106

Bu fıkra, irâde-i İlahiye'nin delillerinden pek çok küllî hüccetleri ihtiva eden birtek küllî ve uzun delildir. Meâlinin kısa bir tercümesi içinde irâde ve ihtiyar ve meşiet-i İlahiye'yi gâyet kat'î isbât eden bir delili beyan ederiz. Hem ilm-i İlahî'nin bütün mezkûr delilleri, aynen irâdenin dahi delilidir. Çünkü, her masnûda ilim ve irâdenin beraber cilveleri, eserleri görünüyor.

Bu Arabî fıkranın kısaca meâli: Yâni, herşey O'nun irâde ve meşietiyle olur. İstediği olur, istemediği olmaz. Her ne isterse yapar. İstemezse, hiçbir şey olmaz.

Bir hüccet şudur: Görüyoruz ki; bu masnuâtın herbiri muayyen zâtı, mahsus sıfatı, ayrı hususî mâhiyeti, mümtâz fârikalı sureti, hadsiz imkânat ve başka tarzlarda olabilir, teşvişçi ihtimalât içinde, neticesiz çok yollarda ve sel gibi akan ve karıştıran ve birbirine zıd unsurların müdahaleleri içinde ve sehiv ve iltibasa sebebiyet veren ve birbirine benzeyen emsâlleri içinde bu karmakarışık hallere karşı, o herbir masnûu ince, tam, düzgün bir nizam altına almak ve hassas, cessas, mükemmel bir ölçü ve mîzanla her uzvunu ve cihazını tartmak, takmak ve yüzüne süslü, düzgün bir sîma, bir teşahhus vermek ve birbirine muhâlif