Elhüccetüzzehra — Sayfa 117

gözbebeğinde ve dimağındaki zerrenin acib vazifelerini yerine getirecek bir kâbiliyetle yaratılması, hayvânât ordusu kadar müşkülâtlı ve zahmetli olur.

Üçüncü Basamak:

dir.

Kısacık işaretlerle meâline bakacağız. Yâni, nasılki bir padişah ve kumandân-ı âzam, hâkimiyetinin vâhidiyeti ve bütün raiyeti yalnız onun emirlerine göre hareketi cihetiyle; o hâkim-i âzam, koca memleketi ve büyük milleti idare etmesi, bir köy ehlini idare etmek kadar kolay olur. Çünkü; hükümde vâhidiyet itibariyle; efrad-ı millet aynen asker neferatı gibi teshilâta vesile olup, kolayca emirler, kanunlar tatbik edilir. Eğer muhtelif hâkimlere bırakılsa; çok keşmekeşe düşmesiyle beraber, birtek köyün belki bir hânenin o memleket kadar idaresi müşkül olur.

Hem o itaatlı millet, birtek kumandana bağlanması haysiyetiyle; herbir ferd-i nefer gibi, o kumandanın kuvvetine ve cihazât depolarına ve ordusuna dayandığı bir kuvvet ile bir şahı esir edebilir, bin derece şahsî kuvvetinden ziyâde iş görebilir. Onun o padişaha intisabı hadsiz bir kuvveti ve iktidarı olup pek