Hizmet Düsturları — Sayfa 479

Malûmdur ki;muhitin, insanın ahlâkı üzerinde tesiri vardır.O bârid memlekette, soğuk insanlarda hevesat-ı hayvaniyeyi tahrik etmek ve iştihayı açmak için açık-saçıklık, belki çok sû'-i istimalata ve israfata medar olmaz. Fakat seri-üt teessür ve hassas olan memalik-i harredeki insanların hevesat-ı nefsaniyesini mütemadiyen tehyic edecek açık-saçıklık, elbette çok sû'-i istimalata ve israfata ve neslin za'fiyetine ve sukut-u kuvvete sebebdir. L. 198

İnsanların sıfatlarında, tabiatlarında, ahvalinde zaman ve mekânın çok tesiri vardır.… Aziz kardeşim! Bu kaideleri birer birer sayıp kafana koyduktan sonra,zamanın hayal ve hülyalarından, muhitin evham ve hurafelerinden tecerrüd et, çıplak ol; bu asrın sahilinden dal, Ceziret-ül Arab yarımadasına çık;o yarımadanın mahsulâtından olan insanların kılık ve kıyafetlerine gir, fikirlerini başına tak, pek geniş olan o sahraya bak. İş. 114

YAŞAMDAKİ İSRAF TOPLUMSAL BASKIDIR

Evet rızk ikidir: Biri hakikî rızıktır ki, onunla yaşayacak. Bu âyetin hükmü ile o rızk, taahhüd-ü Rabbanî altındadır. Beşerin sû'-i ihtiyarı karışmazsa, o zarurî rızkı her halde bulabilir. Ne dinini, ne namusunu, ne izzetini feda etmeğe mecbur olmaz.

İkincisi: Rızk-ı mecazîdir ki, sû'-i istimalât ile hacat-ı gayr-ı zaruriye hacat-ı zaruriye hükmüne geçip,görenek belasıyla tiryaki olup, terkedemiyor.İşte bu rızk, taahhüd-ü Rabbanî altında olmadığı için; bu rızkı tahsil etmek, hususan bu zamanda çok pahalıdır. L. 142

İŞTİGAL ETTİĞİ İŞİN İNSANA ETKİSİ

Kaynaklarda,kasaplık yapanların zaman içerisinde, şefkat ve merhamet duygularının azaldığına dair  bilgiler vardır. Küçük çocuklara ders veren öğretmenin zamanla biraz çocuklaşması gözlemlenmiştir. Yine ruh-sinir hastalıklarına bakan doktorların, zamanla biraz psikolojik rahatsızlıklarla karşılaştığı ve hareketlerinde anormallik olduğu görülmüştür. Bu hakikata hadislerde şöyle işaret edilmiştir.

Ebu Hüreyre'den rivayet edilmiştir ki Hz. Peygamber şöyle demiştir: "Küfrün başı doğudadır.Büyüklük iddiası ve başkalarını küçük görmek deve ve at sahiplerindedir. Vakar ve alçak gönüllük koyun sahiplerindedir.(Muvatta, İsti'zan). (2/ 970)

Hadis sahih bir hadistir. Zamanına göre bunu değerlendirmek gerekir. O zamanki bedeviler böyle idi. Bir de etkileşim söz konusudur.Her zaman koyun ve kuzu ile beraber olanla öküz ve büyük hayvanlarla beraber olan kişiler arasında davranış farklılıkları tabidir.Keza yediği gıdalar insanın mizacına etki edebilmektedir. Bunun gibi çok farklı yorumlar yapılabilir.