İman Hakikatleri — Sayfa 69

Ve şer ademî olduğu için, abd ona fâil oldu. Cenâb-ı Hak da halketti. Elbette o hadsiz cinayetin mes'uliyetini, nihâyetsiz bir azap ile çekmeye müstehak olur.

Amma hasenât ve hayrât ise, mâdem ki vücudîdirler, kesb-i insanî ve cüz'-i ihtiyarî onlara illet-i mûcide olamaz. İnsan, onda hakikî fâil olamaz. Ve nefs-i emmâresi de hasenata taraftar değildir, belki rahmet-i İlâhiye onları ister ve kudret-i Rabbâniye icad eder. Yalnız insan, îmân ile, arzu ile, niyet ile sahip olabilir. Ve sahip olduktan sonra, o hasenât ise, ona evvelce verilmiş olan vücud ve îmân nîmetleri gibi sâbık hadsiz niam-ı İlâhiye'ye bir şükürdür, geçmiş nîmetlere bakar. Va'd-i İlahî ile verilecek Cennet ise, fazl-ı Rahmânî ile verilir. Zâhirde bir mükâfattır, hakîkatta fazıldır.

Demek seyyiâtta sebep, nefistir; mücâzata bizzât müstehaktır. Hasenatta ise sebep Haktandır, illet de Haktandır. Yalnız, insan îmân ile tesâhub eder. "Mükâfatını isterim." diyemez, "Fazlını beklerim." diyebilir.

Üçüncü Sual:Beyanât-ı sâbıkadan da anlaşılıyor ki; seyyiât, intişar ve tecâvüz ile taaddüd ettiğinden, bir seyyie bin yazılmalı, hasene ise vücudî olduğu için maddeten taaddüt